ThuaHuong.comThừa Hưởng
Chia thừa kế bằng con số

Di sản ròng là bao nhiêu: bảng cộng tài sản, trừ nghĩa vụ theo thứ tự trước khi chia

Cách ra con số di sản ròng trước khi chia: cộng tài sản và khoản phải thu, trừ mai táng, thuế, nợ theo thứ tự ưu tiên, và tính khi di sản không đủ trả nợ.

Two Vietnamese siblings sorting envelopes and folders into piles on a tiled floor of a quiet house in Ninh Binh province, seen from above, soft daylight

Di sản ròng là con số còn lại sau khi lấy tổng tài sản và khoản phải thu của người mất trừ đi mọi nghĩa vụ tài sản của họ — chi phí mai táng, nợ, thuế, chi phí giữ gìn tài sản. Chỉ con số này mới đem chia cho người thừa kế. Chia trên tổng tài sản thay vì di sản ròng là sai lầm khiến nhiều gia đình phải gom tiền lại sau khi đã chia xong, lúc mà mỗi người đã tiêu một ít.

Bài này dựng một bảng kê di sản theo hai cột cộng và trừ, chỉ thứ tự ưu tiên khi trả các khoản nợ, và tính ví dụ cho trường hợp khó: di sản không đủ trả hết nợ. Gia đình trong bài là giả định, tiền tròn; nguyên lý theo Bộ luật Dân sự 2015, bạn tra văn bản hiện hành khi làm thật.

Cột cộng: những gì được tính vào di sản

Bước đầu là gom đủ. Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới nhà đất và sổ tiết kiệm, trong khi di sản gồm mọi tài sản và quyền tài sản của người mất. Một bảng kê đầy đủ thường có các nhóm sau:

  • Bất động sản: nhà, đất đứng tên người mất, hoặc phần của họ trong nhà đất đứng tên chung. Ghi giá trị ước tính tại thời điểm chia.
  • Tiền và tài sản tài chính: tiền gửi ngân hàng, tiền trong ví điện tử, cổ phiếu, phần vốn góp trong công ty, trái phiếu.
  • Động sản có giá trị: xe, vàng, đồ gỗ, máy móc sản xuất, hàng hoá đang kinh doanh.
  • Khoản phải thu: tiền người mất cho người khác vay, tiền cọc đang nằm ở bên khác, tiền thuê nhà còn được nhận. Đây là quyền tài sản và cũng là di sản, dù chưa cầm trong tay.
  • Phần trong tài sản chung: nếu người mất có vợ hoặc chồng, chỉ nửa tài sản chung (theo nguyên tắc chung) được đưa vào cột này, nửa kia thuộc về người còn sống.
  • Hoa lợi, lợi tức phát sinh sau khi mất: tiền thuê, lãi tiền gửi phát sinh trong lúc chờ chia thường được cộng vào khối di sản, trừ khi những người thừa kế có thoả thuận khác.

Những thứ không đưa vào cột cộng: tiền tuất và trợ cấp mai táng do cơ quan bảo hiểm xã hội chi cho thân nhân, tiền bảo hiểm nhân thọ đã chỉ định người thụ hưởng, tài sản người mất đã tặng cho xong cho người khác lúc còn sống. Các khoản này có cơ chế nhận riêng; trộn vào di sản sẽ làm sai cả bảng.

Bảng kê di sản cho một gia đình giả định

Bà Thu mất, chồng bà đã mất từ nhiều năm trước, bà có bốn người con. Toàn bộ tài sản dưới đây là của riêng bà. Đơn vị triệu đồng, số liệu là ví dụ giả định.

KhoảnCột cộngCột trừGhi chú
Căn nhà ở tỉnh Ninh Bình2.000giá các con thống nhất
Tiền gửi tiết kiệm300theo sao kê ngày mất
Ô tô cũ200giá tham khảo chợ xe
Tiền bà cho cháu họ vay100có giấy vay, chưa đến hạn
Chi phí mai táng hợp lý80có biên nhận
Sửa mái nhà dột trong lúc chờ chia20chi phí giữ gìn di sản
Thuế đất còn thiếu10theo thông báo của cơ quan thuế
Viện phí còn nợ bệnh viện50đợt điều trị cuối
Nợ vay ngân hàng440gốc và lãi đến ngày tất toán
Cộng2.600600Di sản ròng 2.000

Di sản ròng 2 tỷ đồng chia cho bốn người con ở hàng thứ nhất, mỗi người 500 triệu đồng. Nếu chia ngay trên 2,6 tỷ, mỗi người tưởng mình được 650 triệu đồng, rồi sau đó lại phải góp 150 triệu đồng mỗi người để trả các khoản nợ — một cuộc đòi lại tiền trong nhà mà không ai muốn.

Lưu ý khoản 100 triệu đồng bà cho cháu vay: nó nằm trong cột cộng nhưng chưa phải tiền mặt. Gia đình có thể giao quyền đòi cho một người và tính khoản đó vào phần của người ấy, hoặc chờ thu về rồi chia. Ghi rõ cách xử lý trong văn bản để khỏi lửng lơ.

Thứ tự ưu tiên khi trả các nghĩa vụ

Khi di sản đủ trả hết nợ, thứ tự không quan trọng lắm: khoản nào cũng được trả đủ. Nhưng thứ tự trở nên quyết định khi di sản không đủ. Bộ luật Dân sự có một điều riêng sắp xếp thứ tự ưu tiên thanh toán từ di sản. Theo cách sắp xếp đó, các nhóm chính đi theo trình tự như sau; bạn tra lại điều luật hiện hành để xác nhận trước khi áp dụng:

  1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng — luôn đứng đầu.
  2. Tiền cấp dưỡng mà người mất còn thiếu, ví dụ tiền nuôi con theo bản án ly hôn.
  3. Chi phí cho việc bảo quản di sản, như sửa chữa để khỏi hư hỏng, trông giữ tài sản.
  4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ người mất, nếu có.
  5. Tiền công lao động người mất còn nợ người làm cho mình.
  6. Tiền bồi thường thiệt hại mà người mất phải trả.
  7. Thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước.
  8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, tổ chức — vay bạn bè, vay ngân hàng không có tài sản bảo đảm, nợ viện phí.
  9. Tiền phạt, rồi đến các chi phí khác.

Một ngoại lệ thực tế quan trọng: khoản vay có thế chấp tài sản. Nếu căn nhà đang thế chấp cho ngân hàng, ngân hàng có quyền ưu tiên thu nợ từ chính căn nhà đó theo hợp đồng bảo đảm. Vì vậy, khi lập bảng, bạn đánh dấu riêng khoản nợ nào có tài sản bảo đảm và tài sản nào đang bị thế chấp.

Ví dụ khó: di sản không đủ trả hết nợ

Đổi giả định: ông Tấn mất, để lại tài sản riêng tổng giá trị 600 triệu đồng, không có tài sản thế chấp. Nghĩa vụ gồm chi phí mai táng 60 triệu đồng, thuế còn thiếu 40 triệu đồng, khoản vay tín chấp ngân hàng 600 triệu đồng và khoản vay một người quen 200 triệu đồng. Tổng nghĩa vụ 900 triệu đồng, vượt di sản 300 triệu đồng.

Đi theo thứ tự: trả mai táng 60 triệu đồng, còn 540 triệu đồng. Trả thuế 40 triệu đồng, còn 500 triệu đồng. Hai khoản vay cùng thuộc nhóm "nợ khác đối với cá nhân, tổ chức", tổng 800 triệu đồng, nhưng chỉ còn 500 triệu đồng. Cách thường được hiểu và áp dụng khi các khoản cùng nhóm ưu tiên là chia theo tỷ lệ số nợ: ngân hàng nhận 500 × 600/800 = 375 triệu đồng, người quen nhận 500 × 200/800 = 125 triệu đồng. Mỗi chủ nợ nhận 62,5% khoản của mình.

Kết quả với người thừa kế: di sản ròng bằng không, không ai nhận được gì, nhưng cũng không ai phải bỏ tiền túi trả phần 300 triệu đồng còn thiếu. Theo nguyên tắc chung, người thừa kế chỉ thực hiện nghĩa vụ của người mất trong phạm vi di sản. Chủ nợ không có quyền đòi con cái trả phần vượt quá, trừ khi có người tự nguyện nhận nợ hoặc có cam kết bảo lãnh riêng.

Cách chia theo tỷ lệ là cách tính phổ biến, nhưng các chủ nợ có thể có giấy tờ, thứ hạng hoặc thoả thuận làm thay đổi kết quả. Khi di sản âm, đây là lúc gia đình nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi trả bất cứ khoản nào, để khỏi trả cho chủ nợ đến trước mà thiệt cho chủ nợ có quyền ưu tiên cao hơn.

Những khoản hay bị tính nhầm

Nợ chung vợ chồng. Nếu khoản vay là nợ chung vì nhu cầu gia đình, chỉ phần nghĩa vụ của người mất được trừ vào di sản; phần còn lại vẫn là nghĩa vụ của người vợ hoặc chồng còn sống. Gán cả khoản nợ chung vào di sản là làm thiệt các con.

Chi phí mai táng vượt mức. Luật nói chi phí "hợp lý theo tập quán". Một đám tang có chi phí cao bất thường do một người con tự quyết định có thể bị các anh chị em khác phản đối trừ toàn bộ vào di sản. Thống nhất mức chi từ đầu là cách tránh va chạm.

Tiền giỗ, xây mộ về sau. Chi phí giỗ hằng năm, xây mộ nhiều năm sau thường không phải nghĩa vụ trừ trước khi chia, trừ khi các bên thoả thuận để riêng một khoản. Nếu muốn, gia đình có thể lập quỹ chung bằng thoả thuận.

Tiền phải thu khó đòi. Khoản người mất cho vay mà người vay đã mất khả năng trả vẫn là di sản trên giấy, nhưng gán đúng giá trị danh nghĩa vào phần của một người là thiệt cho người đó. Cân nhắc ghi giá trị thấp hơn hoặc chia đều quyền đòi.

Chi phí thủ tục chia. Phí công chứng, phí định giá, lệ phí sang tên phát sinh khi chia thường do những người thừa kế chịu theo thoả thuận, có thể tỷ lệ với phần nhận. Không nhất thiết phải trừ vào di sản, nhưng nên nói rõ.

Ai giữ sổ sách trong lúc chờ chia

Từ ngày người thân mất đến ngày chia xong có khi kéo dài nhiều tháng. Trong khoảng đó tiền vẫn ra vào: trả viện phí, đóng thuế, thu tiền thuê nhà. Gia đình nên thống nhất một người giữ sổ thu chi của khối di sản, ghi từng khoản với ngày, số tiền, lý do và chứng từ đi kèm. Người đó có thể là người quản lý di sản được chỉ định trong di chúc, hoặc người được các thừa kế cử ra.

Sổ thu chi nên tách bạch với tiền riêng của người giữ. Dùng một tài khoản riêng hoặc ít nhất một cuốn sổ riêng, chụp ảnh biên nhận và gửi vào nhóm chung của gia đình sau mỗi khoản chi lớn. Việc này nghe có vẻ khách sáo giữa anh chị em ruột, nhưng chính sự minh bạch ấy giữ cho tình thân không bị một khoản tiền vài chục triệu làm sứt mẻ.

Khi chốt bảng di sản ròng, người giữ sổ đọc lại từng dòng cho cả nhà, mọi người ký xác nhận. Từ con số đó mới tính đến suất của từng người. Nếu về sau xuất hiện khoản nợ mới mà gia đình chưa biết, bảng đã chốt là căn cứ để tính mỗi người phải góp lại bao nhiêu theo tỷ lệ phần đã nhận.

Câu hỏi thường gặp

Ai được ứng tiền trả nợ trước khi chia di sản?

Bất kỳ người thừa kế nào hoặc người quản lý di sản đều có thể ứng trả, nhưng nên có sự đồng ý của những người còn lại và giữ chứng từ. Khoản đã ứng được hoàn lại từ di sản khi chia, theo đúng thứ tự ưu tiên thanh toán.

Ngân hàng có được giữ tiền gửi của người mất để trừ nợ không?

Nếu người mất vừa có tiền gửi vừa có khoản vay tại cùng một ngân hàng, việc bù trừ phụ thuộc hợp đồng và quy định liên quan. Gia đình nên yêu cầu ngân hàng cung cấp sao kê và căn cứ bù trừ bằng văn bản để đối chiếu.

Có cần báo cho chủ nợ biết người vay đã mất không?

Nên báo, vì chủ nợ cần biết để yêu cầu thanh toán từ di sản trong thời hạn luật định. Việc chủ động liên hệ cũng giúp gia đình biết đủ các khoản nợ trước khi chia, tránh chia xong mới có người đến đòi.

Nếu không biết người mất còn nợ ai thì làm sao?

Có thể rà sổ sách, tin nhắn, sao kê ngân hàng, hỏi người thân và bạn bè gần gũi. Thủ tục khai nhận di sản có bước niêm yết công khai, cũng là cơ hội để người có quyền lợi lên tiếng. Dù vậy không có cách nào chắc chắn tuyệt đối.

Chi phí điều trị trước khi mất có trừ vào di sản không?

Viện phí người mất còn nợ cơ sở y tế là một khoản nợ và được trừ từ di sản như các khoản nợ khác. Còn tiền con cái đã tự nguyện trả viện phí cho cha mẹ lúc còn sống thì thường không đòi lại được, trừ khi có thoả thuận vay mượn rõ ràng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138