Khi người mất không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất — không vợ hoặc chồng, không con, cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi đều đã mất — di sản chuyển sang hàng thứ hai: ông bà nội, ông bà ngoại và anh chị em ruột. Không còn ai ở hàng thứ hai thì đến hàng thứ ba: cụ, bác, chú, cô, cậu, dì ruột và cháu ruột. Người cùng hàng chia đều theo đầu người.
Nghe thì gọn, nhưng con số thường làm gia đình bất ngờ: con của một người anh đã mất trước có thể không nhận được gì ở hàng thứ hai, rồi lại nhận ngang hàng với cô chú ở hàng thứ ba. Bài này đi qua từng trường hợp bằng một gia đình giả định, di sản ròng 2,4 tỷ đồng. Căn cứ là Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015; bạn tra văn bản hiện hành khi làm giấy tờ thật.
Khi nào hàng thứ hai mới được gọi
Hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước. "Không còn ai" có bốn nghĩa: người ở hàng trước đã mất, không có quyền hưởng di sản theo quy định, bị người để lại di sản truất quyền trong di chúc, hoặc từ chối nhận di sản. Chỉ cần còn một người ở hàng thứ nhất đủ điều kiện và nhận, toàn bộ di sản chia theo pháp luật thuộc về hàng thứ nhất, hàng thứ hai không có phần.
Có một chi tiết hay bị quên: nếu người mất có con đã mất trước mà con ấy có con, thì cháu nhận phần theo thừa kế thế vị và đứng ở vị trí hàng thứ nhất. Vì vậy người độc thân thật sự không có con thì mới xét đến hàng thứ hai; người có con đã mất nhưng còn cháu thì di sản vẫn đi xuống cháu.
Cũng phải kiểm cả cha mẹ nuôi và con nuôi. Một người độc thân có thể từng được nhận nuôi hợp pháp, và cha mẹ nuôi còn sống thì vẫn là hàng thứ nhất. Ngược lại, người đó có thể đã nhận một con nuôi đã đăng ký. Những quan hệ này thường không hiện ra trong câu chuyện gia đình, nên trước khi tính, bạn nên soát giấy tờ hộ tịch.
Gia đình giả định: anh Toàn, 45 tuổi, độc thân, không con, không có con nuôi, không được ai nhận nuôi. Cha mẹ anh đã mất. Ông bà nội đã mất, ông ngoại đã mất, bà ngoại còn sống. Anh có anh cả, anh hai và một em gái. Di sản ròng của anh Toàn là 2,4 tỷ đồng, không có di chúc.
Ai ở hàng thứ hai, ai ở hàng thứ ba
Theo Điều 651, danh sách cụ thể như sau. Bạn đối chiếu từng người trong gia đình với danh sách này, đánh dấu người còn sống.
- Hàng thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; anh ruột, chị ruột, em ruột của người mất; cháu ruột của người mất mà người mất là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại của cháu.
- Hàng thứ ba: cụ nội, cụ ngoại của người mất; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người mất; cháu ruột của người mất mà người mất là bác, chú, cậu, cô, dì ruột của cháu; chắt ruột của người mất mà người mất là cụ nội, cụ ngoại của chắt.
- Đọc dòng cháu ruột cho đúng: ở hàng thứ hai, "cháu ruột" là cháu gọi người mất bằng ông hoặc bà. Ở hàng thứ ba, "cháu ruột" là cháu gọi người mất bằng bác, chú, cô, cậu, dì — tức con của anh chị em người mất.
- Không có trong danh sách: anh chị em họ, chồng của cô, vợ của chú, anh rể, chị dâu, em dâu. Những người này không phải người thừa kế theo pháp luật của người mất dù rất gần gũi.
Danh sách này giải thích vì sao các cuộc họp gia đình về di sản của một người độc thân thường đông người mà ít người có phần: người có mặt vì tình cảm nhiều hơn người có tên trong danh sách. Việc đọc thẳng danh sách giúp cuộc nói chuyện bớt cảm tính.
Trường hợp một: hàng thứ hai đủ mặt
Anh Toàn có bà ngoại và ba anh em ruột còn sống. Hàng thứ hai có bốn người. Mỗi người một suất bằng nhau. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Người | Quan hệ | Phân số | Số tiền |
|---|---|---|---|
| Bà ngoại | hàng thứ hai | 1/4 | 600 |
| Anh cả | anh ruột | 1/4 | 600 |
| Anh hai | anh ruột | 1/4 | 600 |
| Em gái | em ruột | 1/4 | 600 |
| Cộng | 1 | 2.400 |
Bà ngoại nhận ngang với các cháu. Ông bà và anh chị em ruột cùng hàng nên không ai được ưu tiên hơn ai, không phân biệt bên nội, bên ngoại hay tuổi tác. Nếu ông bà nội còn sống, mỗi người cũng thêm một suất và mẫu số tăng lên.
Trong thực tế, người cao tuổi như bà ngoại đôi khi nói muốn nhường phần cho các cháu. Nếu bà từ chối nhận di sản đúng hình thức, suất của bà biến mất và ba anh em chia 2,4 tỷ đồng, mỗi người 800 triệu đồng. Nếu bà nhận rồi tặng lại thì là giao dịch khác, có thể kéo theo nghĩa vụ thuế, phí khác. Hai cách cho kết quả tiền giống nhau nhưng hệ quả giấy tờ khác.
Anh chị em đã mất trước: con của họ không thế vị ở hàng thứ hai
Đổi giả định: anh cả của anh Toàn đã mất từ trước, để lại hai con. Nhiều gia đình nghĩ hai cháu sẽ "nhận thay cha" một suất. Theo cách hiểu phổ biến của quy định hiện hành, thừa kế thế vị chỉ áp dụng cho con, cháu, chắt của chính người để lại di sản. Hai cháu là con của anh trai anh Toàn, không phải con cháu của anh Toàn, nên không thế vị được ở hàng thứ hai.
Khi đó hàng thứ hai còn bà ngoại, anh hai và em gái: ba người, mỗi người 2,4 tỷ chia 3 = 800 triệu đồng. Hai cháu không có phần. Kết quả này thường gây phản ứng trong gia đình, vì nếu anh cả còn sống thì đã nhận 600 triệu đồng, và giờ dòng nhà anh cả mất trắng. Đây là điểm bạn nên kiểm lại với luật sư trước khi chốt, vì đôi khi gia đình có tình tiết khiến cách áp dụng khác đi.
Nếu anh Toàn muốn các cháu được phần, cách duy nhất chắc chắn là lập di chúc. Ngược lại, nếu anh cả mất sau anh Toàn — tức là còn sống lúc anh Toàn mất rồi mới qua đời trước khi chia — thì anh cả vẫn có suất 600 triệu đồng, và suất đó trở thành di sản của anh cả, chia cho vợ con anh theo thừa kế chuyển tiếp. Ngày mất của từng người, một lần nữa, quyết định tất cả.
Ghi chú về anh chị em cùng cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha: họ thường được xem là anh chị em ruột trong quan hệ thừa kế, nhưng cách xác định có thể phụ thuộc giấy tờ và tình tiết. Gia đình có trường hợp này nên hỏi người có chuyên môn trước khi lập bảng.
Trường hợp hai: xuống hàng thứ ba, chia theo đầu người
Đổi giả định lần nữa: bà ngoại đã mất; anh cả mất trước, có hai con; anh hai mất trước, không con; em gái mất trước, có một con. Hàng thứ hai không còn ai. Hàng thứ ba: các cụ đều đã mất; anh Toàn có một cô ruột và một cậu ruột còn sống; và ba cháu ruột là con của anh chị em anh Toàn. Năm người. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Người | Quan hệ với anh Toàn | Phân số | Số tiền |
|---|---|---|---|
| Cô ruột | em gái của cha | 1/5 | 480 |
| Cậu ruột | em trai của mẹ | 1/5 | 480 |
| Cháu 1 (con anh cả) | cháu ruột | 1/5 | 480 |
| Cháu 2 (con anh cả) | cháu ruột | 1/5 | 480 |
| Cháu 3 (con em gái) | cháu ruột | 1/5 | 480 |
| Cộng | 1 | 2.400 |
Ở hàng thứ ba, các cháu ruột nhận với tư cách của chính mình, không phải nhận thay cha mẹ. Vì vậy chia theo đầu người: dòng nhà anh cả có hai cháu nên nhận 960 triệu đồng, dòng nhà em gái có một cháu nên nhận 480 triệu đồng. Đây là khác biệt lớn so với thế vị, nơi mỗi nhánh chỉ nhận một suất bất kể đông hay ít con.
Nếu tính sai theo kiểu chia nhánh — mỗi nhánh anh chị em một suất rồi chia trong nhánh — thì cháu 3 sẽ được nhiều hơn hai cháu kia. Cách đếm đầu người là cách đọc trực tiếp từ danh sách hàng thứ ba.
Khi không còn ai, và vì sao người độc thân nên lập di chúc
Nếu cả ba hàng đều không còn ai, hoặc tất cả đều từ chối hay không có quyền hưởng, di sản không có người nhận theo pháp luật sẽ thuộc về Nhà nước theo quy định của Bộ luật Dân sự. Trường hợp này hiếm nhưng không phải không có, nhất là với người cao tuổi sống một mình, họ hàng đã mất hoặc ở xa không còn giấy tờ chứng minh quan hệ.
Ba bảng trên cho thấy: với người không có vợ con, cha mẹ, kết quả chia theo pháp luật phụ thuộc hoàn toàn vào việc ai còn sống vào đúng ngày người đó mất. Cùng một người, mất sớm vài năm thì bà ngoại có phần, mất muộn vài năm thì cô ruột có phần. Người độc thân có ý muốn rõ ràng — cho người cháu chăm sóc mình, cho một người bạn, cho một quỹ học bổng — chỉ có thể bảo đảm ý muốn ấy bằng di chúc hợp lệ.
Với người thừa kế, việc chứng minh quan hệ ở hàng thứ hai, thứ ba khó hơn nhiều so với hàng thứ nhất: phải chứng minh cùng cha mẹ, chứng minh cha mẹ của người mất là anh em với cha mẹ mình, có khi qua giấy tờ của nhiều thế hệ. Bạn nên gom giấy khai sinh, giấy chứng tử, xác nhận của địa phương sớm. Khi bảng có nhiều tầng hoặc thiếu giấy tờ, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn cách chứng minh quan hệ trước khi làm thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em ruột có được hưởng khi người mất còn mẹ không?
Không, nếu người mẹ nhận di sản. Mẹ ở hàng thứ nhất nên nhận toàn bộ phần chia theo pháp luật khi người mất không có vợ chồng, con. Anh chị em chỉ được hưởng khi mẹ đã mất, từ chối, không có quyền hưởng, hoặc nếu có di chúc cho họ.
Ông bà nội và ông bà ngoại có nhận bằng nhau không?
Có. Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại đều ở hàng thứ hai, mỗi người một suất ngang nhau và ngang với anh chị em ruột của người mất. Không có quy tắc chia đôi bên nội, bên ngoại trước rồi mới chia trong từng bên.
Chị dâu đã chăm sóc người mất nhiều năm có được hưởng không?
Chị dâu không có tên trong các hàng thừa kế theo pháp luật. Công sức chăm sóc có thể được các người thừa kế ghi nhận bằng thoả thuận, nhưng không tạo ra suất thừa kế. Muốn chị dâu được nhận chắc chắn, người mất cần lập di chúc khi còn sống.
Có thể từ chối để nhường cho cháu ở hàng thứ ba không?
Từ chối không giúp chọn được người nhận. Phần bị từ chối chia cho những người còn lại cùng hàng; chỉ khi cả hàng đều không nhận thì mới xuống hàng sau. Muốn trao cho một người cụ thể, thường phải nhận rồi tặng cho, với các nghĩa vụ đi kèm.
Con nuôi của anh chị em người mất có phải cháu ruột không?
Quan hệ nuôi con nuôi hợp pháp tạo ra quan hệ cha mẹ con, nhưng việc con nuôi của anh trai có được tính là cháu ruột của người mất ở hàng thứ ba hay không là câu hỏi cần xem quy định và tình tiết cụ thể. Nên hỏi luật sư trước khi lập bảng.
Người thừa kế ở hàng thứ ba đang sống ở nước ngoài có được hưởng không?
Quyền thừa kế không phụ thuộc nơi cư trú. Tuy nhiên với nhà đất ở Việt Nam, người thừa kế ở nước ngoài có thể bị giới hạn quyền đứng tên tuỳ quốc tịch, và có thể phải nhận giá trị thay vì đứng tên. Đây là phần thủ tục riêng.