ThuaHuong.comThừa Hưởng
Chia thừa kế bằng con số

Di chúc chia theo phần trăm, theo tỷ lệ: quy ra tiền và xử lý khi tổng lệch 100%

Cách quy di chúc chia theo phần trăm ra tiền: tổng đủ 100%, thiếu 100% thì phần dư chia theo pháp luật, vượt 100% thì đọc ý chí thế nào, kèm bảng số.

Vietnamese man in his sixties writing at a lacquered desk by a window in a Hai Phong apartment, sealed envelope beside him, seen from behind, warm lamp light

Khi di chúc ghi mỗi người một phần trăm hay một tỷ lệ, cách quy ra tiền rất đơn giản: lấy di sản ròng nhân với tỷ lệ của từng người. Rắc rối chỉ nằm ở ba chỗ — tỷ lệ tính trên con số nào, các tỷ lệ cộng lại không đủ 100%, và các tỷ lệ cộng lại vượt quá 100%. Mỗi chỗ có một cách xử lý khác nhau, và cách xử lý sai có thể làm một người mất hàng trăm triệu đồng.

Bài này tính lần lượt từng trường hợp với một gia đình giả định, tiền tròn, rồi chỉ những câu chữ nên tránh khi tự viết di chúc theo tỷ lệ. Nguyên lý theo Bộ luật Dân sự 2015; khi làm thật bạn tra văn bản hiện hành, và với di chúc có câu chữ mơ hồ thì nên hỏi người có chuyên môn.

Tỷ lệ tính trên con số nào

Câu hỏi đầu tiên trước khi nhân: phần trăm trong di chúc là phần trăm của cái gì? Người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt tài sản của mình. Nếu họ có vợ hoặc chồng, thì với tài sản chung, theo nguyên tắc chung họ chỉ định đoạt được phần của mình, thường là một nửa. Một di chúc ghi "căn nhà chia cho hai con mỗi người 50%" trong khi căn nhà là tài sản chung, thì mỗi con nhận 50% của nửa căn nhà, tức một phần tư giá trị căn nhà, chứ không phải nửa căn.

Tiếp theo, tỷ lệ nên được áp lên di sản ròng, tức sau khi đã trừ chi phí mai táng, nợ và các nghĩa vụ khác. Lý do là nghĩa vụ của người mất phải được thanh toán từ di sản trước khi chia; nếu nhân tỷ lệ trên tổng tài sản rồi mới trừ nợ, bạn sẽ phải quyết định thêm ai gánh nợ, và đó là chỗ phát sinh tranh cãi. Trừ trước rồi nhân sau thì mọi người chịu nợ đúng theo tỷ lệ của mình.

Gia đình giả định cho toàn bài: ông Khải góa vợ, có bốn người con đều đã trưởng thành, có khả năng lao động; cha mẹ ông đã mất. Di sản ròng của ông sau khi trừ nghĩa vụ là 2 tỷ đồng. Vì không có ai thuộc nhóm người không phụ thuộc vào nội dung di chúc, các ví dụ dưới đây có thể tính thẳng theo di chúc. Gia đình bạn có vợ hoặc chồng, cha mẹ còn sống, con chưa thành niên thì phải kiểm thêm bước đó sau khi tính.

Trường hợp tổng đúng 100%

Di chúc ghi: con cả 50%, con thứ hai 30%, cháu ngoại 20%. Hai người con còn lại không được nhắc tên. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.

NgườiTỷ lệ trong di chúcCách tínhSố tiền
Con cả50%2.000 × 0,51.000
Con thứ hai30%2.000 × 0,3600
Cháu ngoại20%2.000 × 0,2400
Con thứ bakhông nhắc—0
Con thứ tưkhông nhắc—0
Cộng100%2.000

Khi tổng đúng 100% và không có người không phụ thuộc vào nội dung di chúc, bảng rất gọn. Hai người con không được nhắc tên không nhận gì, vì họ đều đã thành niên và có khả năng lao động. Cháu ngoại được nhận dù không thuộc hàng thừa kế thứ nhất, vì di chúc có thể cho bất kỳ ai.

Nếu một trong hai người con không được nhắc tên là người thành niên không có khả năng lao động, người đó có thể được hưởng phần tối thiểu theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, và phần đó phải lấy bớt từ những người được di chúc cho. Cách tính phần bù ấy là một bài toán riêng với bảng riêng.

Trường hợp tổng chưa đủ 100%

Đặt bài toán. Di chúc chỉ ghi: con cả 50%, con thứ hai 30%. Không câu nào nhắc 20% còn lại. Người lập có thể quên, có thể cố ý để trống, nhưng trên giấy, 20% di sản là phần không được định đoạt trong di chúc.

Nguyên tắc xử lý. Phần di sản không được định đoạt trong di chúc được chia theo pháp luật. Tức là 20% này, bằng 400 triệu đồng, chia đều cho những người ở hàng thừa kế thứ nhất, ở đây là cả bốn người con.

Tính. Mỗi người con nhận thêm 400 chia 4 = 100 triệu đồng. Con cả: 1.000 + 100 = 1.100 triệu đồng. Con thứ hai: 600 + 100 = 700 triệu đồng. Con thứ ba và thứ tư: mỗi người 100 triệu đồng.

Điểm hay bị bỏ qua. Con cả và con thứ hai vẫn có tên trong phần chia theo pháp luật dù đã được di chúc cho. Việc được nhận theo di chúc không làm mất tư cách người thừa kế theo pháp luật đối với phần không được định đoạt, trừ khi di chúc nói rõ khác.

Kiểm tổng. 1.100 + 700 + 100 + 100 = 2.000 triệu đồng. Khớp di sản ròng. Bảng không thừa không thiếu.

Trường hợp tổng vượt 100%

Di chúc ghi: con cả 60%, con thứ hai 40%, cháu ngoại 20%. Cộng lại 120%. Di sản chỉ có 100%, nên không thể nhân thẳng. Pháp luật không có công thức đặt sẵn cho trường hợp này; việc chia phụ thuộc vào cách hiểu ý chí của người lập di chúc. Câu hỏi đặt ra là: ông Khải thật sự muốn gì?

Một cách đọc thường được đề xuất là giữ nguyên quan hệ tỷ lệ giữa các người nhận, tức là chia di sản theo tỷ số 60 : 40 : 20, hay 3 : 2 : 1. Khi đó con cả nhận 3/6 = 50%, tức 1 tỷ đồng; con thứ hai nhận 2/6, khoảng 666,7 triệu đồng; cháu ngoại nhận 1/6, khoảng 333,3 triệu đồng. Cách đọc này cho rằng người lập muốn con cả nhận gấp rưỡi con thứ hai và gấp ba cháu ngoại, chỉ là cộng nhầm.

Nhưng có những cách đọc khác. Có người cho rằng ông Khải muốn con cả và con thứ hai chia hết di sản theo 60 : 40, còn câu cho cháu ngoại 20% là viết thêm sau và mâu thuẫn. Có người cho rằng di chúc được sửa nhiều lần và chỉ bản sau cùng có giá trị. Nếu các bản di chúc có ngày khác nhau thì bản sau thường thay thế phần mâu thuẫn của bản trước. Mỗi cách đọc dẫn tới con số khác nhau.

Vì vậy, gặp di chúc vượt 100%, việc đầu tiên không phải là chọn công thức mà là đọc lại toàn văn, tìm câu nào cho thấy ý định thật, và xem những người liên quan có thoả thuận được với nhau không. Nếu thoả thuận được một cách chia, ghi thành văn bản thoả thuận có công chứng. Nếu không, đây là loại tranh chấp nên được luật sư xem xét sớm. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được phân tích những câu chữ cụ thể trong di chúc gia đình mình.

Di chúc kết hợp hiện vật và phần trăm

Nhiều di chúc không ghi toàn phần trăm mà ghi kiểu: "căn nhà cho con cả, phần còn lại chia đều cho con thứ hai và cháu ngoại". Giả định căn nhà 1,2 tỷ đồng, tài sản khác 1,1 tỷ đồng, nợ 300 triệu đồng. Tổng tài sản 2,3 tỷ, di sản ròng 2 tỷ. Bảng so sánh hai cách gánh nợ, đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.

NgườiCách 1: nợ trừ vào "phần còn lại"Cách 2: nợ chia theo giá trị nhận
Con cả (căn nhà)1.2001.200 − 157 ≈ 1.043
Con thứ hai(1.100 − 300) ÷ 2 = 400550 − 72 ≈ 478
Cháu ngoại400550 − 72 ≈ 478
Cộng2.000≈ 2.000 (lệch do làm tròn)

Cách 1 coi căn nhà là món được trao trọn, nợ chỉ trừ vào phần còn lại. Cách 2 coi mọi người cùng gánh nợ theo tỷ lệ giá trị mình nhận trên tổng tài sản 2,3 tỷ đồng: con cả gánh 1.200/2.300 của 300 triệu đồng, khoảng 157 triệu đồng, và phải trả bằng tiền vì nhận nhà. Hai cách chênh nhau khoảng 78 triệu đồng mỗi người ở phía con thứ hai và cháu ngoại.

Pháp luật không ghi sẵn cách nào cho mọi di chúc; nó phụ thuộc câu chữ và ý chí người lập. Nếu bạn là người đang viết di chúc, hãy viết rõ "các khoản nợ được thanh toán trước từ toàn bộ di sản" hoặc "người nhận căn nhà không phải chịu nợ" — một câu là đủ để con cháu khỏi tính hai kiểu.

Viết di chúc theo tỷ lệ: những câu nên có

Nếu bạn hoặc cha mẹ bạn đang định lập di chúc chia theo tỷ lệ, vài câu chữ sau giúp người thi hành không phải đoán. Đây là gợi ý về nội dung, không thay cho tư vấn về hình thức và điều kiện hợp lệ của di chúc.

  • Nói rõ tỷ lệ áp lên cái gì: "toàn bộ phần tài sản thuộc quyền định đoạt của người lập di chúc, sau khi đã thanh toán các nghĩa vụ".
  • Cộng lại các tỷ lệ trước khi ký và ghi tổng ngay dưới danh sách, ví dụ "tổng cộng 100%". Một dòng này chặn được cả trường hợp thiếu lẫn vượt.
  • Ghi phương án khi một người nhận mất trước người lập di chúc: phần của họ chia lại cho những người còn lại theo tỷ lệ, cho con của họ, hay để chia theo pháp luật.
  • Nếu có tài sản trao trọn cho một người, ghi rõ người đó có phải chịu phần nợ tương ứng hay không.
  • Dùng phân số hoặc phần trăm thống nhất trong cả văn bản, không lẫn "một nửa", "30%" và "phần nhiều hơn" trong cùng di chúc.
  • Ghi rõ những người không được nhắc tên là cố ý, nếu đó đúng là ý muốn, để tránh người đọc cho rằng bị bỏ sót.

Sau khi viết xong, tự tính thử một bảng với số tiền giả định như các ví dụ ở trên. Nếu chính bạn phải dừng lại suy nghĩ ở dòng nào, người thi hành di chúc sau này cũng sẽ dừng lại ở đúng dòng đó.

Câu hỏi thường gặp

Di chúc ghi phần trăm nhưng không nói của tài sản nào thì hiểu sao?

Thường được hiểu là phần trăm của toàn bộ di sản thuộc quyền định đoạt của người lập. Nếu di chúc liệt kê một số tài sản rồi ghi phần trăm ngay sau đó, có thể hiểu là chỉ áp cho các tài sản ấy. Khi câu chữ không rõ, nên xin ý kiến người có chuyên môn.

Người được di chúc cho 0% có được coi là bị truất quyền thừa kế không?

Không nhắc tên hoặc ghi 0% khiến người đó không nhận phần theo di chúc. Tuy nhiên nếu họ thuộc nhóm không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644, họ vẫn có thể được phần tối thiểu. Với phần di sản không được định đoạt, họ vẫn có thể được chia theo pháp luật.

Giá trị di sản tăng sau khi lập di chúc thì tỷ lệ có đổi không?

Tỷ lệ giữ nguyên, chỉ số tiền thay đổi. Đây là ưu điểm của di chúc theo tỷ lệ so với di chúc ghi số tiền cụ thể. Giá trị dùng để quy ra tiền là giá tại thời điểm chia do các bên thống nhất hoặc do định giá.

Một người nhận theo di chúc từ chối thì phần của họ đi đâu?

Nếu di chúc không nói gì về trường hợp này, phần bị từ chối thường trở thành phần không được định đoạt và chia theo pháp luật. Nếu di chúc có câu chỉ định người nhận thay thì theo di chúc. Vì vậy nên viết sẵn phương án trong di chúc.

Các con có thể thoả thuận chia khác tỷ lệ trong di chúc không?

Những người thừa kế có thể thoả thuận với nhau về việc phân chia sau khi đã xác định phần của mỗi người, ví dụ một người nhường bớt cho người khác. Việc này cần lập văn bản đúng hình thức và nên hỏi về hệ quả thuế, phí trước khi ký.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138