Cao huyết áp có yếu tố di truyền: người có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột bị tăng huyết áp, nhất là bị từ khi còn trẻ, có nguy cơ cao hơn người không có tiền sử gia đình. Tuy vậy, với đại đa số người bệnh, đây không phải bệnh do một gen lỗi gây ra mà là kết quả cộng dồn của rất nhiều gen nhỏ và nhiều năm sống với muối, cân nặng, rượu bia, ít vận động, giấc ngủ và căng thẳng.
Tiền sử gia đình vì thế là một lời nhắc đo huyết áp sớm và đều, chứ không phải lời tiên đoán. Bài viết giải thích vì sao huyết áp cao hay xuất hiện ở nhiều người trong một nhà, khi nào tăng huyết áp ở người trẻ cần tìm nguyên nhân khác, con cái người bệnh nên làm gì, và những dấu hiệu phải đi cấp cứu. Chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp, kể cả việc dùng thuốc, do bác sĩ quyết định cho từng người.
Huyết áp được điều chỉnh bởi nhiều hệ thống, và gen chạm vào từng hệ thống
Huyết áp là lực máu đẩy lên thành động mạch. Con số này không cố định mà được cơ thể điều chỉnh liên tục qua nhiều hệ thống: thận giữ hay thải muối và nước, các hormone làm co hay giãn mạch, hệ thần kinh tự chủ tăng hay giảm nhịp tim, và độ đàn hồi của chính thành mạch. Khi một hoặc nhiều khâu lệch về phía giữ muối, co mạch, mạch cứng, huyết áp tăng dần.
Các nghiên cứu di truyền quy mô lớn đã tìm thấy rất nhiều vị trí gen liên quan tới huyết áp, mỗi vị trí chỉ đẩy huyết áp lên hoặc xuống một chút. Một người thừa hưởng nhiều biến thể theo hướng tăng thì có "nền" huyết áp cao hơn, và dễ vượt ngưỡng hơn khi gặp thêm muối, cân nặng hay tuổi tác. Đó là lý do bệnh hay gặp ở nhiều người trong họ mà không theo quy luật trội, lặn rõ ràng nào.
Một khái niệm hay được nhắc là nhạy cảm với muối: có người ăn mặn thì huyết áp tăng rõ, có người ít thay đổi hơn. Mức nhạy cảm này một phần do gen, và cũng thay đổi theo tuổi, cân nặng, chức năng thận. Người có tiền sử gia đình tăng huyết áp thường được khuyên giảm muối sớm, vì khả năng cao họ thuộc nhóm nhạy cảm, dù không có xét nghiệm đơn giản nào để biết chắc.
Phần thừa hưởng qua gen và phần thừa hưởng qua nếp nhà
Khi nói "nhà mình ai cũng cao huyết áp", người ta thường gộp hai loại thừa hưởng khác nhau. Tách chúng ra giúp thấy rõ chỗ nào thay đổi được.
| Yếu tố | Thừa hưởng qua gen | Thừa hưởng qua nếp sống |
|---|---|---|
| Ăn mặn | Mức nhạy cảm với muối | Khẩu vị đậm, nước chấm, đồ muối, mì gói, thói quen chấm thêm |
| Cân nặng | Xu hướng tích mỡ, nhất là mỡ bụng | Khẩu phần, bữa tối muộn, đồ uống có đường |
| Vận động | Rất ít | Gia đình quen đi xe, ít đi bộ, cuối tuần ngồi nhiều |
| Rượu bia, thuốc lá | Rất ít | Văn hoá mời rượu trong họ, người lớn hút thuốc trong nhà |
| Giấc ngủ, căng thẳng | Một phần | Nếp thức khuya, áp lực công việc, ngáy to không đi khám |
Cột bên phải dài hơn cột giữa là chuyện có chủ ý: phần lớn những gì cả nhà cùng chia sẻ là nếp sống. Câu "nhà mình ai cũng cao huyết áp" có khi đúng hơn nếu đổi thành "nhà mình ai cũng ăn mặn". Phần gen không đổi được, nhưng nó chỉ là nền; nhiều tầng bên trên là do gia đình tự xây.
Tăng huyết áp ở người trẻ: khi nào nghĩ tới nguyên nhân khác
Phần lớn tăng huyết áp là nguyên phát. Tức là không tìm thấy một nguyên nhân cụ thể, chỉ có sự cộng dồn của gen và lối sống. Kiểu này thường xuất hiện từ tuổi trung niên, tăng dần theo năm tháng.
Một phần nhỏ là thứ phát. Huyết áp cao do một bệnh khác gây ra, như bệnh thận, một số rối loạn nội tiết của tuyến thượng thận, tuyến giáp, ngưng thở khi ngủ, hẹp động mạch, hoặc do một số thuốc. Tìm ra và xử lý nguyên nhân đôi khi giúp huyết áp cải thiện rõ.
Dấu hiệu gợi ý nên tìm nguyên nhân. Huyết áp cao ở người rất trẻ, ở trẻ em, tăng đột ngột ở người trước đó bình thường, rất cao ngay từ đầu, khó kiểm soát dù đã điều trị, hoặc đi kèm những triệu chứng lạ như hạ kali máu, cơn vã mồ hôi, hồi hộp từng đợt. Khi đó bác sĩ có thể cho làm thêm xét nghiệm.
Một số dạng tăng huyết áp do một gen. Hiếm gặp nhưng có thật, thường xuất hiện từ trẻ và có nhiều người trong gia đình mắc ở tuổi trẻ. Nếu nhà bạn có nhiều người bị tăng huyết áp từ khi còn đi học, đi làm, hoặc có người bị đột quỵ khi còn trẻ, đó là chi tiết nên kể với bác sĩ.
Trẻ em cũng có thể bị tăng huyết áp. Bác sĩ nhi có thể đo huyết áp trong các lần khám định kỳ, đặc biệt ở trẻ thừa cân, trẻ có bệnh thận, hoặc có bố mẹ tăng huyết áp. Huyết áp ở trẻ được đánh giá theo tuổi, giới và chiều cao, nên phụ huynh không tự so với ngưỡng của người lớn.
Con cái người bệnh nên làm gì
Có tiền sử gia đình nghĩa là bạn có lý do để bắt đầu sớm hơn người khác. Những bước sau đơn giản, ít tốn kém và có ích cho hầu hết mọi người:
- Biết con số của mình: đo huyết áp khi đi khám sức khoẻ, hỏi bác sĩ về tần suất kiểm tra phù hợp với tuổi và tiền sử gia đình.
- Nếu đo ở nhà, dùng máy đo bắp tay đã được kiểm định, ngồi nghỉ vài phút trước khi đo, đo vài lần ở cùng thời điểm trong ngày và ghi lại để mang theo khi khám.
- Giảm muối từng bước: bớt chấm, bớt nước chấm pha sẵn, ít đồ muối, đồ hộp, mì gói; vị giác sẽ quen dần sau vài tuần.
- Giữ cân nặng và vòng bụng hợp lý, vận động đều đặn hầu hết các ngày trong tuần.
- Hạn chế rượu bia, không hút thuốc và tránh khói thuốc.
- Để ý giấc ngủ: ngáy to, ngưng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày nhiều nên được khám, vì ngưng thở khi ngủ liên quan tới tăng huyết áp.
- Phụ nữ có mẹ hoặc chị em gái từng bị tiền sản giật nên báo bác sĩ sản khi mang thai để được theo dõi huyết áp sát hơn.
Thay đổi lối sống không thay cho thuốc khi bác sĩ đã chỉ định, nhưng giúp thuốc hiệu quả hơn và có khi giúp trì hoãn thời điểm cần dùng thuốc. Người đã được kê thuốc không tự ngừng thuốc khi thấy huyết áp đẹp; việc điều chỉnh do bác sĩ quyết định.
Hiểu lầm hay gặp: "không thấy gì thì không sao"
Tăng huyết áp được gọi là kẻ giết người thầm lặng vì phần lớn người bệnh không có triệu chứng trong nhiều năm. Nhiều người chờ đến lúc nhức đầu, chóng mặt mới đo, và yên tâm khi không thấy gì. Thực tế, cảm giác không phản ánh đúng con số; huyết áp có thể cao kéo dài mà người bệnh vẫn thấy khoẻ, trong khi tim, não, thận, mắt đang chịu tổn thương âm thầm.
Hiểu lầm thứ hai là coi tăng huyết áp là bệnh của tuổi già. Người trẻ, nhất là người có tiền sử gia đình, thừa cân, uống nhiều rượu bia, làm việc căng thẳng, vẫn có thể bị. Phát hiện ở tuổi ba mươi cho bạn hàng chục năm để kiểm soát trước khi biến chứng xảy ra.
Hiểu lầm thứ ba là bố mẹ dùng thuốc nào thì con dùng thuốc đó. Thuốc hạ huyết áp được bác sĩ chọn theo từng người, tuỳ tuổi, bệnh kèm theo, chức năng thận, khả năng có thai. Dùng chung thuốc của người thân, kể cả bố mẹ, là việc không nên làm.
Cuối cùng là chuyện chữa bằng mẹo: nhiều bài thuốc dân gian, thực phẩm chức năng được truyền tai là hạ huyết áp. Có loại vô hại, có loại tương tác với thuốc đang dùng. Trước khi dùng thêm bất cứ thứ gì, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi bạn.
Vì sao vài con số chênh lệch lại đáng bận tâm
Tim phải làm việc nặng hơn mỗi ngày. Khi áp lực trong động mạch cao kéo dài, tim phải bơm mạnh hơn để đẩy máu đi. Theo năm tháng, thành tim dày lên, kém đàn hồi, dẫn tới suy tim và rối loạn nhịp. Nhiều người chỉ biết mình tăng huyết áp khi đã có những thay đổi này.
Mạch máu não chịu áp lực trực tiếp. Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ, cả do tắc mạch lẫn vỡ mạch. Những gia đình từng có người đột quỵ thường nhớ rất rõ biến cố ấy; điều ít được nhắc là phần lớn những trường hợp như vậy có huyết áp cao từ trước mà không được kiểm soát tốt.
Thận và huyết áp kéo nhau đi xuống. Thận vừa điều chỉnh huyết áp vừa bị huyết áp cao làm tổn thương. Bệnh thận làm huyết áp tăng, huyết áp tăng làm thận suy thêm, thành một vòng luẩn quẩn. Xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận vì thế thường đi kèm khi theo dõi tăng huyết áp.
Mắt cũng là nơi nhìn thấy tổn thương. Bác sĩ có thể thấy những thay đổi ở mạch máu đáy mắt do huyết áp cao kéo dài. Một số người phát hiện tăng huyết áp nhờ lần đi khám mắt vì nhìn mờ.
Kiểm soát sớm làm giảm nguy cơ. Tin tốt là các nghiên cứu lớn đã cho thấy kiểm soát huyết áp tốt làm giảm rõ nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy thận. Với người có tiền sử gia đình, biết sớm là có thêm nhiều năm để giữ những cơ quan này khoẻ mạnh.
Khi nào gặp bác sĩ
Những tình huống dưới đây là lúc nên đặt lịch khám, và có những tình huống phải gọi cấp cứu ngay:
- Bạn có bố mẹ, anh chị em bị tăng huyết áp mà chưa từng đo huyết áp hoặc lâu rồi chưa đo: khám để biết con số và nhận lời khuyên về tần suất theo dõi.
- Đo ở nhà nhiều lần thấy huyết áp cao hơn mức bác sĩ dặn: mang sổ ghi chép đi khám.
- Người trẻ, trẻ em có huyết áp cao, hoặc huyết áp khó kiểm soát dù đã điều trị: khám để tìm nguyên nhân.
- Đang mang thai mà có nhức đầu nhiều, nhìn mờ, phù mặt và tay tăng nhanh, đau vùng trên rốn: đi khám ngay.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, lú lẫn: gọi cấp cứu 115 ngay, không tự đo rồi chờ.
Khi đi khám, bạn kể tiền sử của người thân: ai bị tăng huyết áp, bị từ tuổi nào, có ai đột quỵ, nhồi máu cơ tim, bệnh thận, đặc biệt khi còn trẻ. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể của bạn chứ không chỉ con số huyết áp.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ bị cao huyết áp thì con có chắc bị không?
Không chắc. Nguy cơ của con cao hơn, nhưng nhiều người có bố mẹ tăng huyết áp vẫn giữ huyết áp bình thường nhờ ăn nhạt, giữ cân nặng, vận động đều và hạn chế rượu bia. Điều quan trọng là đo huyết áp định kỳ để phát hiện sớm nếu bắt đầu tăng.
Người trẻ bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu đo huyết áp?
Huyết áp nên được đo trong các lần khám sức khoẻ từ tuổi trưởng thành, và sớm hơn ở trẻ có yếu tố nguy cơ theo đánh giá của bác sĩ nhi. Người có tiền sử gia đình nên hỏi bác sĩ về tần suất kiểm tra phù hợp, thay vì chờ tới tuổi trung niên mới đo lần đầu.
Có xét nghiệm gen để biết mình có bị cao huyết áp không?
Với tăng huyết áp thông thường, xét nghiệm gen hiện không giúp dự đoán tốt hơn những việc đơn giản như đo huyết áp và hỏi tiền sử gia đình. Xét nghiệm gen chỉ có ý nghĩa trong một số dạng hiếm do một gen, khi bác sĩ có lý do nghi ngờ dựa trên khám và xét nghiệm.
Ăn nhạt có giúp được người có gen cao huyết áp không?
Giảm muối là một trong những thay đổi có bằng chứng tốt nhất giúp hạ huyết áp, và thường có lợi rõ hơn ở người nhạy cảm với muối, nhóm hay gặp trong các gia đình có nhiều người tăng huyết áp. Thay đổi từng bước giúp vị giác thích nghi, tránh bỏ cuộc giữa chừng.
Huyết áp thấp có di truyền không?
Một số người có huyết áp thấp hơn mức trung bình từ trẻ và có người thân cũng vậy, phần lớn không có vấn đề gì nếu không gây triệu chứng. Huyết áp thấp kèm chóng mặt, ngất, mệt nhiều, hoặc tụt huyết áp khi đứng dậy cần được khám để tìm nguyên nhân, vì có thể do thuốc, mất nước hay bệnh lý khác.
Mẹ bị tiền sản giật thì con gái mang thai có bị không?
Tiền sử mẹ hoặc chị em gái từng bị tiền sản giật là một yếu tố nguy cơ được bác sĩ sản quan tâm. Điều này không có nghĩa con gái chắc chắn bị, nhưng nên báo sớm khi mang thai để được theo dõi huyết áp, xét nghiệm và có biện pháp dự phòng phù hợp theo chỉ định.