Cận thị có yếu tố di truyền: trẻ có bố hoặc mẹ cận, nhất là cả hai cùng cận, có nguy cơ cận cao hơn và thường cận sớm hơn trẻ khác. Nhưng gen không phải câu chuyện duy nhất. Cận thị là ví dụ điển hình cho sự phối hợp giữa gen và môi trường: tỷ lệ cận thị tăng nhanh trong vài thế hệ ở nhiều nước châu Á, quá nhanh để giải thích bằng thay đổi gen, mà chủ yếu do cách trẻ học tập, vui chơi và sống trong nhà nhiều hơn.
Điều này có nghĩa cha mẹ cận không thể đổi gen cho con, nhưng có thể làm khá nhiều việc để con cận muộn hơn, tăng độ chậm hơn và được phát hiện sớm. Bài viết giải thích cơ chế, những thói quen có bằng chứng tốt, khi nào đưa con đi khám và vì sao cận thị nặng cần được theo dõi lâu dài. Chẩn đoán độ cận và lựa chọn biện pháp kiểm soát là việc của bác sĩ nhãn khoa.
Mắt cận là mắt "dài" hơn bình thường
Ở mắt nhìn rõ, ánh sáng từ vật ở xa đi qua giác mạc và thuỷ tinh thể rồi hội tụ đúng trên võng mạc. Ở mắt cận, phần lớn là do trục nhãn cầu, tức chiều dài từ trước ra sau của con mắt, dài hơn mức cần thiết. Ánh sáng hội tụ ở phía trước võng mạc, nên vật ở xa bị nhoè, còn vật ở gần vẫn rõ.
Khi sinh ra, mắt trẻ thường hơi viễn. Trong những năm đầu đời, nhãn cầu lớn dần và hệ quang học điều chỉnh để ảnh rơi đúng võng mạc, quá trình này gọi là chính thị hoá. Cận thị xuất hiện khi nhãn cầu tiếp tục dài ra vượt quá điểm cân bằng ấy. Gen ảnh hưởng tới kích thước, cấu trúc nhãn cầu và cách mắt phản ứng với tín hiệu thị giác; môi trường ảnh hưởng tới tín hiệu thúc nhãn cầu dài thêm.
Vì cận thị do nhãn cầu dài ra, nó thường tăng nhanh trong những năm đi học khi trẻ còn lớn, rồi chậm lại và ổn định dần ở tuổi trưởng thành trẻ. Trẻ cận càng sớm thì thời gian tăng độ càng dài, nên càng dễ thành cận thị nặng. Đó là lý do mục tiêu thực tế với trẻ có bố mẹ cận là làm cho con cận muộn hơn và tăng chậm hơn, chứ không chỉ là cắt kính đúng độ.
Gen và môi trường: phần nào nằm trong tay gia đình
Nghiên cứu về cận thị đã tìm thấy rất nhiều gen, mỗi gen góp một phần nhỏ, cho thấy đây là đặc điểm đa gen chứ không phải một gen trội hay lặn đơn giản. Bảng dưới tách những gì gia đình không đổi được với những gì có thể điều chỉnh.
| Yếu tố | Thay đổi được không | Gia đình làm được gì |
|---|---|---|
| Bố mẹ cận, nhất là cận nặng | Không | Biết con thuộc nhóm nguy cơ, khám mắt sớm và đều đặn hơn |
| Thời gian ở ngoài trời ít | Có | Tăng giờ chơi ngoài trời mỗi ngày, cả những ngày không đi học |
| Nhìn gần liên tục, khoảng cách quá gần | Có | Chia nhỏ thời gian đọc, viết, dùng màn hình, nghỉ nhìn xa định kỳ, giữ khoảng cách hợp lý |
| Ánh sáng học tập kém | Có | Góc học có đủ sáng, tránh đọc trong tối hoặc dưới ánh sáng chói |
| Cận khởi phát sớm | Một phần | Phát hiện sớm để bác sĩ cân nhắc biện pháp kiểm soát tiến triển |
Một điểm thú vị: trẻ có bố mẹ cận vốn thường sống trong môi trường đọc sách nhiều, học nhiều, nên khó tách bạch hoàn toàn phần gen và phần thói quen gia đình. Dù tách thế nào, phần thói quen vẫn là phần gia đình thay đổi được, và đó là chỗ nên dồn sức.
Những thói quen có bằng chứng tốt nhất
Thời gian ở ngoài trời. Đây là yếu tố được nghiên cứu nhiều và nhất quán nhất: trẻ dành nhiều thời gian ngoài trời ban ngày có nguy cơ khởi phát cận thị thấp hơn. Cơ chế được cho là liên quan tới cường độ ánh sáng tự nhiên mạnh hơn nhiều so với trong nhà. Nhiều chuyên gia khuyến nghị trẻ có khoảng hai giờ ngoài trời mỗi ngày, cộng dồn các buổi ra chơi, đi bộ, chơi sân.
Không cần phải chơi thể thao, chỉ cần ra ngoài. Lợi ích đến chủ yếu từ ánh sáng ban ngày, nên đi bộ đến trường, ăn sáng ở hiên, chơi ở sân chung cư, đọc sách dưới bóng cây đều tính. Tránh nắng gắt buổi trưa bằng mũ rộng vành, bóng râm; vẫn đủ sáng để có lợi.
Ngắt quãng việc nhìn gần. Đọc sách, viết bài, dùng điện thoại, máy tính bảng liên tục nhiều giờ liền được xem là yếu tố nguy cơ. Một quy tắc dễ nhớ là sau khoảng hai mươi phút nhìn gần, nhìn ra xa khoảng hai mươi giây. Với trẻ nhỏ, đặt hẹn giờ hoặc gắn với từng trang, từng bài sẽ dễ làm hơn.
Giữ khoảng cách và tư thế. Mắt quá gần trang sách hay màn hình buộc mắt điều tiết nhiều. Bàn ghế vừa tầm, ngồi thẳng, sách cách mắt khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang tay của người lớn là mức dễ nhớ.
Giấc ngủ và nhịp sinh hoạt. Bằng chứng ở đây yếu hơn, nhưng ngủ đủ, hạn chế màn hình buổi tối có lợi cho sức khoẻ chung của trẻ và gián tiếp giảm thời gian nhìn gần.
Hiểu lầm về kính cận, thuốc bổ mắt và "tập mắt"
Nhiều cha mẹ ngại cho con đeo kính vì sợ đeo kính làm tăng độ, hoặc cố tình cắt kính thấp hơn độ thật để mắt "tự làm việc". Các nghiên cứu không ủng hộ cách nghĩ này; cắt kính thiếu độ không làm chậm cận, và trẻ nhìn mờ còn ảnh hưởng tới học tập, sinh hoạt. Đeo kính đúng độ theo chỉ định của bác sĩ là điều nên làm.
Độ cận tăng theo thời gian ở trẻ đang lớn là do nhãn cầu tiếp tục dài ra, không phải do kính. Phụ huynh thấy con đeo kính rồi mà vẫn tăng độ dễ quy cho chiếc kính, trong khi thật ra mắt con vẫn đang trong giai đoạn tiến triển. Đó là lúc nên hỏi bác sĩ về các biện pháp kiểm soát tiến triển cận thị.
Thuốc bổ mắt, thực phẩm chức năng hay các bài tập nhãn cầu được quảng cáo là chữa cận đều chưa có bằng chứng làm giảm độ cận đã có. Ăn uống đủ chất có lợi cho sức khoẻ chung, nhưng không thay được kính và không thay được thời gian ngoài trời.
Hiện nay có một số biện pháp kiểm soát tiến triển cận thị ở trẻ đã được nghiên cứu, như một số loại kính gọng, kính áp tròng thiết kế đặc biệt và thuốc nhỏ mắt theo chỉ định. Mỗi biện pháp có ưu nhược điểm và đối tượng phù hợp riêng, cần bác sĩ nhãn khoa khám và theo dõi. Cha mẹ không nên tự mua dùng theo lời truyền miệng.
Lộ trình theo độ tuổi cho trẻ có bố mẹ cận
Mỗi giai đoạn của trẻ có những việc khác nhau đáng ưu tiên. Lộ trình dưới đây là gợi ý chung để gia đình dễ sắp xếp, lịch khám cụ thể do bác sĩ hẹn:
- Dưới ba tuổi: hạn chế tối đa màn hình, cho trẻ chơi ngoài trời mỗi ngày, để ý những dấu hiệu bất thường về mắt như lác, mắt lệch, phản xạ đồng tử trắng trong ảnh chụp có đèn flash, và báo bác sĩ nhi khi thấy.
- Từ ba đến năm tuổi: đưa trẻ đi kiểm tra thị lực ít nhất một lần trước khi vào lớp một; tạo thói quen chơi ngoài trời thành nếp hằng ngày, kể cả những ngày ở nhà với ông bà.
- Những năm tiểu học: đây là giai đoạn cận hay khởi phát. Sắp xếp góc học đủ sáng, bàn ghế vừa tầm, chia nhỏ giờ học bài, khuyến khích các hoạt động ngoài trời sau giờ học; khám mắt định kỳ theo hẹn.
- Trung học cơ sở: khối lượng học tăng, thời gian màn hình tăng. Thoả thuận với con về giờ dùng điện thoại, giữ ít nhất một hoạt động ngoài trời đều đặn mỗi tuần như bơi, đá bóng, đạp xe.
- Trung học phổ thông và sau đó: nếu đã cận, giữ lịch khám, thay kính khi bác sĩ chỉ định; học sinh tính chuyện phẫu thuật khúc xạ nên chờ độ cận ổn định và được bác sĩ đánh giá kỹ.
Điểm chung của mọi giai đoạn là ánh sáng ban ngày và sự ngắt quãng khi nhìn gần. Một gia đình biến việc ra ngoài thành thói quen chung, như đi bộ sau bữa tối hay đi công viên cuối tuần, thường duy trì được lâu hơn là chỉ nhắc con.
Vì sao cận thị nặng cần theo dõi suốt đời
Với phần lớn người cận nhẹ và vừa, chiếc kính hoặc kính áp tròng giải quyết gần như mọi chuyện. Cận thị nặng thì khác: nhãn cầu dài nhiều làm các lớp mô bên trong căng mỏng, kéo theo một số nguy cơ khi về già.
- Nguy cơ bong võng mạc cao hơn, biểu hiện bằng chớp sáng, ruồi bay tăng đột ngột, một vùng tối như bức màn che tầm nhìn.
- Thoái hoá vùng hoàng điểm do cận thị, ảnh hưởng tới thị lực trung tâm.
- Nguy cơ tăng nhãn áp và đục thuỷ tinh thể sớm hơn.
- Phẫu thuật khúc xạ có thể giúp bỏ kính nhưng không làm nhãn cầu ngắn lại, nên những nguy cơ trên vẫn còn và người bệnh vẫn cần khám định kỳ.
Đây là lý do việc làm chậm cận ở tuổi nhỏ có ý nghĩa lâu dài, không chỉ là chuyện đeo kính dày hay mỏng. Người lớn đã cận nặng nên khám đáy mắt định kỳ theo lời dặn của bác sĩ và biết các dấu hiệu bong võng mạc để đi khám ngay.
Khi nào gặp bác sĩ
Với trẻ có bố mẹ cận, khám mắt sớm và đều đặn giúp phát hiện cận từ lúc mới bắt đầu. Những tình huống sau nên đưa con đi khám nhãn khoa:
- Trước khi vào lớp một, ngay cả khi con chưa than phiền gì, nhất là khi bố hoặc mẹ cận.
- Con nheo mắt khi nhìn xa, ngồi sát ti vi, cúi sát vở, hay dụi mắt, nghiêng đầu khi nhìn, kêu mỏi mắt hoặc nhức đầu sau giờ học.
- Giáo viên báo con nhìn bảng không rõ, chép bài chậm hoặc hay hỏi bạn.
- Con đã đeo kính và tăng độ nhanh giữa các lần khám: hỏi bác sĩ về các biện pháp kiểm soát tiến triển.
- Người cận nặng, ở bất kỳ tuổi nào, thấy chớp sáng, ruồi bay tăng đột ngột, mất một phần tầm nhìn: đi khám cấp cứu mắt ngay trong ngày.
Khi đi khám, bạn cho bác sĩ biết độ cận của bố mẹ, tuổi bắt đầu cận của từng người và thói quen học tập, giải trí của con. Đây là những thông tin giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và lên lịch tái khám phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đều cận thì con chắc chắn bị cận không?
Không chắc chắn. Con có nguy cơ cao hơn so với trẻ có bố mẹ không cận, nhưng nhiều trẻ có bố mẹ cận vẫn không cận hoặc chỉ cận nhẹ. Thói quen sinh hoạt, đặc biệt là thời gian ngoài trời và cách học tập, ảnh hưởng đáng kể tới việc con có cận hay không và cận lúc nào.
Đeo kính cận có làm mắt con tăng độ nhanh hơn không?
Không. Độ cận tăng ở trẻ đang lớn chủ yếu do nhãn cầu tiếp tục dài ra theo tuổi. Đeo kính đúng độ giúp con nhìn rõ, học tập thuận lợi. Cắt kính thấp hơn độ thật không làm chậm cận như nhiều người nghĩ. Hãy đeo kính theo đúng chỉ định của bác sĩ nhãn khoa.
Cận thị có tự khỏi khi con lớn không?
Cận thị do nhãn cầu dài ra nên không tự khỏi. Độ cận thường ổn định dần ở tuổi trưởng thành trẻ. Một số trường hợp "cận giả" do mắt điều tiết quá mức có thể cải thiện sau nghỉ ngơi, vì vậy bác sĩ thường đo khúc xạ kỹ, có khi dùng thuốc liệt điều tiết khi khám để có kết quả chính xác.
Mổ cận thị có chữa được tính di truyền không?
Phẫu thuật khúc xạ thay đổi độ cong giác mạc để người bệnh nhìn rõ không cần kính, nhưng không thay đổi chiều dài nhãn cầu và không ảnh hưởng gì tới gen truyền cho con. Người cận nặng sau mổ vẫn cần khám đáy mắt định kỳ. Việc có nên mổ hay không cần bác sĩ khám và tư vấn riêng.
Trẻ mấy tuổi thì nên khám mắt lần đầu?
Trẻ sơ sinh và nhũ nhi thường được khám mắt cơ bản trong các lần khám sức khoẻ định kỳ. Kiểm tra thị lực kỹ hơn nên làm trước tuổi đi học, đặc biệt với trẻ có bố mẹ cận, lác hay nhược thị. Bác sĩ sẽ hẹn lịch tái khám tuỳ kết quả và nguy cơ của từng trẻ.
Cho con học trực tuyến nhiều có làm cận nặng hơn không?
Thời gian nhìn gần kéo dài và ít ra ngoài trời đều được xem là yếu tố nguy cơ. Khi con phải học trực tuyến, bạn nên dùng màn hình lớn đặt xa hơn, cho con nghỉ nhìn xa sau mỗi bài, và bù lại bằng thời gian chơi ngoài trời mỗi ngày. Khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm thay đổi.