Khi di chúc không cho, hoặc cho ít hơn phần tối thiểu, những người như vợ, chồng, cha mẹ, con chưa thành niên của người mất vẫn được hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật. Phần bù ấy không tự sinh ra mà phải lấy bớt từ những người được di chúc cho — và cách tính phổ biến là lấy theo tỷ lệ phần mỗi người được nhận.
Bài này không nhắc lại ai thuộc nhóm được bảo vệ, mà đi thẳng vào phần số: đếm suất, tính mức tối thiểu, xác định phần thiếu, rồi chia phần thiếu cho từng người được di chúc cho. Bốn kiểu di chúc thường gặp được tính bằng bảng. Gia đình giả định, tiền tròn; quy định nằm ở Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, bạn tra văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
Bốn bước tính phần bù
Mọi bài toán bù hai phần ba suất đều đi qua bốn bước giống nhau. Điều quan trọng là tính suất theo pháp luật như thể không có di chúc, rồi mới quay lại với di chúc.
- Tính một suất theo pháp luật. Lấy di sản ròng chia cho số người ở hàng thừa kế thứ nhất, đếm như khi không có di chúc. Cách đếm phổ biến là tính tất cả những người đủ điều kiện hưởng theo pháp luật ở hàng đó.
- Tính mức tối thiểu. Mức tối thiểu của mỗi người được bảo vệ = hai phần ba suất vừa tính.
- Tính phần thiếu. Với từng người được bảo vệ, lấy mức tối thiểu trừ đi phần di chúc đã cho họ. Nếu di chúc cho nhiều hơn hoặc bằng mức tối thiểu thì phần thiếu bằng không. Cộng phần thiếu của mọi người lại.
- Phân bổ phần thiếu. Lấy tổng phần thiếu chia cho những người được di chúc cho mà không thuộc nhóm đang bị thiếu, theo tỷ lệ phần mỗi người được di chúc cho. Ai được cho nhiều thì góp nhiều.
Bước bốn là chỗ pháp luật không viết thành công thức chi tiết; cách trừ theo tỷ lệ là cách được áp dụng phổ biến trong thực tiễn vì giữ được tương quan mà người lập di chúc mong muốn. Vẫn có tình huống có quan điểm khác, nên các bảng dưới đây là cách tính tham khảo.
Kiểu một: di chúc chia đều cho hai con lớn
Ông Đức mất, di sản ròng 3 tỷ đồng. Hàng thứ nhất có năm người: vợ, mẹ già của ông, một con 15 tuổi và hai con lớn có khả năng lao động. Một suất = 3.000 ÷ 5 = 600 triệu đồng; hai phần ba suất = 400 triệu đồng. Di chúc cho hai con lớn mỗi người 1,5 tỷ đồng. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Người | Di chúc cho | Tối thiểu | Thiếu | Góp bù | Nhận cuối cùng |
|---|---|---|---|---|---|
| Vợ | 0 | 400 | 400 | — | 400 |
| Mẹ ông Đức | 0 | 400 | 400 | — | 400 |
| Con 15 tuổi | 0 | 400 | 400 | — | 400 |
| Con lớn A | 1.500 | — | — | 600 | 900 |
| Con lớn B | 1.500 | — | — | 600 | 900 |
| Cộng | 3.000 | 1.200 | 1.200 | 3.000 |
Tổng phần thiếu 1,2 tỷ đồng, chia đều cho hai con lớn vì họ được cho bằng nhau. Mỗi người còn 900 triệu đồng, vẫn nhiều hơn suất theo pháp luật 600 triệu đồng: ý muốn ưu tiên hai con lớn của ông Đức vẫn được giữ, chỉ bị thu hẹp lại.
Kiểu hai: di chúc chia không đều
Cùng gia đình, cùng di sản. Di chúc cho con A 2 tỷ đồng, con B 1 tỷ đồng, không cho vợ, mẹ, con nhỏ. Tổng thiếu vẫn là 1,2 tỷ đồng, nhưng giờ phân bổ theo tỷ lệ 2 : 1.
| Người | Di chúc cho | Tỷ lệ góp | Góp bù | Nhận cuối cùng |
|---|---|---|---|---|
| Vợ, mẹ, con nhỏ (mỗi người) | 0 | — | — | 400 |
| Con lớn A | 2.000 | 2/3 | 800 | 1.200 |
| Con lớn B | 1.000 | 1/3 | 400 | 600 |
| Cộng | 3.000 | 1 | 1.200 | 3.000 |
Con A góp gấp đôi con B vì được cho gấp đôi. Sau khi bù, con A vẫn nhận gấp đôi con B: 1,2 tỷ so với 600 triệu đồng. Nếu thay vào đó bắt hai người góp đều 600 triệu đồng mỗi người, con A còn 1,4 tỷ và con B chỉ còn 400 triệu, tỷ lệ bị kéo lệch thành hơn ba lần. Cách trừ theo tỷ lệ tránh được sự méo này.
Kiểu ba: di chúc có cho nhưng cho ít
Đặt bài toán. Di chúc cho vợ 300 triệu đồng, cho hai con lớn mỗi người 1,35 tỷ đồng, không cho mẹ và con nhỏ. Tổng vẫn 3 tỷ đồng.
Phần thiếu từng người. Vợ được cho 300, tối thiểu 400, thiếu 100 triệu đồng. Mẹ thiếu 400, con nhỏ thiếu 400. Tổng thiếu 900 triệu đồng.
Ai góp. Người vợ không góp, vì chính bà đang ở diện được bù; phần 300 triệu đồng của bà được giữ nguyên rồi cộng thêm. Chỉ hai con lớn góp, mỗi người 450 triệu đồng vì được cho bằng nhau.
Kết quả. Vợ 400, mẹ 400, con nhỏ 400, mỗi con lớn 1,35 tỷ − 450 triệu = 900 triệu đồng. Cộng 3 tỷ đồng.
Ý nghĩa. Di chúc cho vợ một khoản dưới mức tối thiểu không làm bà mất quyền được bù, chỉ làm giảm phần cần bù. Ngược lại nếu di chúc cho bà 500 triệu đồng, cao hơn mức tối thiểu, bà giữ nguyên 500 triệu đồng và không phải góp cho người khác.
Kiểu bốn: di chúc cho cả người ngoài gia đình
Giả sử di chúc cho con A 2 tỷ đồng và cho một người bạn thân 1 tỷ đồng, không cho vợ, mẹ, con nhỏ. Người bạn không thuộc hàng thừa kế, nhưng vẫn là người được di chúc cho hợp lệ. Phần thiếu 1,2 tỷ đồng lấy từ ai? Theo cách trừ theo tỷ lệ, cả con A và người bạn cùng góp theo tỷ lệ 2 : 1, tức con A góp 800 triệu đồng còn 1,2 tỷ đồng, người bạn góp 400 triệu đồng còn 600 triệu đồng.
Cần phân biệt với di tặng, là trường hợp người lập di chúc dành một phần di sản để tặng cho người khác, và người nhận di tặng không phải thực hiện nghĩa vụ tài sản thay người mất. Khi một khoản trong di chúc là di tặng, việc nó có phải góp vào phần bù hai phần ba suất hay không là câu hỏi có thể gây tranh luận. Bạn đừng tự chốt mà nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, đưa kèm nguyên văn câu chữ của di chúc.
Một điểm nữa ở kiểu bốn: nếu di chúc còn để lại một phần không được định đoạt, phần đó được chia theo pháp luật cho cả hàng thứ nhất trước. Những người được bảo vệ nhận phần này rồi mới so với mức tối thiểu; có thể họ đã đủ mà không cần ai góp. Thứ tự đúng là: chia phần không được định đoạt trước, so mức tối thiểu sau, phân bổ phần thiếu cuối cùng.
Tóm gọn cách làm cho mọi kiểu: đếm suất như không có di chúc, tính hai phần ba, so với những gì người được bảo vệ đã có, rồi bù phần thiếu từ những người được di chúc cho, theo tỷ lệ. Chỉ cần giữ đúng thứ tự đó, bảng nào cũng khớp tổng.
Khi phần phải góp nằm trong một căn nhà
Các bảng trên coi mọi phần là tiền cho dễ theo dõi, nhưng di sản thật thường là nhà đất. Giả sử trong kiểu một, di chúc ghi cụ thể: căn nhà 1,5 tỷ đồng cho con A, khoản tiền gửi và mảnh đất tổng 1,5 tỷ đồng cho con B. Mỗi người phải góp 600 triệu đồng vào phần bù. Con B có thể góp bằng tiền gửi, nhưng con A không thể cắt một phần căn nhà đưa cho bà nội và em nhỏ.
Lúc đó gia đình thường chọn một trong ba hướng. Hướng thứ nhất: con A giữ nhà và trả 600 triệu đồng bằng tiền riêng hoặc tiền vay cho những người được bù. Hướng thứ hai: con A nhận nhà nhưng ghi nhận những người được bù cùng có phần quyền trong căn nhà theo tỷ lệ, chẳng hạn mỗi người một phần nhỏ, cho đến khi được thanh toán. Hướng thứ ba: bán nhà, lấy tiền chia theo bảng. Hướng nào cũng phải dựa trên một con số giá trị căn nhà mà mọi người đồng ý.
Với hướng thứ hai, con số phần quyền suy ra trực tiếp từ bảng: con A góp 600 trên giá trị nhà 1,5 tỷ đồng, nghĩa là 40% căn nhà thuộc về những người được bù, mỗi người trong ba người khoảng 13,3%. Phần của con nhỏ do người đại diện quản lý. Những con số này nên được ghi rõ trong văn bản thoả thuận, kèm cách tính lại nếu sau này bán nhà với giá khác.
Những điều kiện làm thay đổi bảng tính
Người được bảo vệ từ chối. Phần tối thiểu không áp dụng cho người từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản. Khi đó họ biến khỏi cột "thiếu" và tổng phần bù giảm.
Thời điểm xét tuổi và khả năng lao động. Việc một người con là chưa thành niên hay thành niên không có khả năng lao động thường được xét tại thời điểm mở thừa kế. Con 17 tuổi lúc cha mất thì vẫn thuộc diện chưa thành niên dù đến lúc chia đã đủ 18 tuổi.
Con thành niên không có khả năng lao động. Cần có căn cứ như kết luận giám định hoặc giấy tờ y tế phù hợp. Không phải cứ con lớn đang thất nghiệp là thuộc diện này.
Tài sản chung chưa tách. Nếu quên tách nửa tài sản chung của vợ, di sản bị thổi phồng, suất bị thổi phồng, và mọi con số phía sau đều sai. Luôn tách trước.
Di chúc chỉ định tài sản cụ thể. Khi di chúc trao hiện vật, phần góp bù có thể phải trả bằng tiền. Người nhận căn nhà theo di chúc có thể phải thanh toán cho người được bảo vệ một khoản tiền bằng phần mình phải góp.
Câu hỏi thường gặp
Khi tính suất có đếm cả những người không được di chúc cho không?
Có. Suất được tính như thể di sản chia theo pháp luật, nên đếm mọi người ở hàng thừa kế thứ nhất đủ điều kiện hưởng, không phụ thuộc di chúc cho ai. Đó là lý do mức tối thiểu không thay đổi dù di chúc viết thế nào.
Nếu cả nhà đồng ý không bù cho mẹ thì có được không?
Người được bảo vệ có thể tự mình từ chối nhận phần, nhưng người khác không thể quyết định thay. Nếu người mẹ cao tuổi tự nguyện không nhận, việc từ chối phải được thể hiện đúng hình thức và nên được giải thích rõ hệ quả cho bà trước khi ký.
Con chưa thành niên nhận phần bù thì ai giữ tiền?
Tài sản của con chưa thành niên do cha hoặc mẹ còn lại, hoặc người giám hộ, quản lý vì lợi ích của con. Việc định đoạt tài sản đó bị giới hạn theo quy định. Gia đình nên tham khảo thủ tục cụ thể khi khai nhận.
Phần bù có phải trả thuế thu nhập cá nhân không?
Thu nhập từ nhận thừa kế giữa vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu thường thuộc diện được miễn thuế thu nhập cá nhân theo quy định hiện hành, nhưng lệ phí trước bạ khi sang tên có thể có quy định riêng. Bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
Nếu di chúc cho người được bảo vệ đúng bằng hai phần ba suất thì sao?
Khi đó phần thiếu bằng không, người đó nhận đúng phần di chúc cho và không ai phải góp cho họ. Người lập di chúc biết tính trước mức tối thiểu có thể chủ động ghi đúng con số này để tránh tranh chấp.