ThuaHuong.comThừa Hưởng
Hiểu lầm hay gặp về di truyền

Bố mẹ phẫu thuật thẩm mỹ thì con sinh ra có giống không?

Mũi nâng, mí cắt, cơ bắp tập luyện hay vết sẹo đều không truyền sang con. Con nhận gen gốc của bố mẹ, nên mang nét "nguyên bản" chứ không mang nét sau sửa.

Young mother in Lam Dong holding her toddler in front of a misty pine forest, the child reaching toward her face, soft overcast light, both faces out of focus

Những thay đổi bố mẹ có được trong đời, như mũi nâng, mí cắt, cơ bắp tập luyện hay một vết sẹo, không truyền sang con. Đứa trẻ nhận bộ gen của bố mẹ, và bộ gen ấy không bị thay đổi bởi ca phẫu thuật hay những năm tập luyện. Vì vậy con sẽ mang những nét "nguyên bản" mà gen của bố mẹ quy định, chứ không phải nét sau khi chỉnh sửa.

Câu hỏi nghe có vẻ vui, nhưng nó chạm tới một nguyên lý quan trọng của di truyền học: những đặc điểm có được trong đời không di truyền theo cách thông thường. Bài này giải thích nguyên lý ấy, nhắc tới phần nghiên cứu về biểu sinh vẫn đang tiếp diễn, và gợi ý cách gia đình nói chuyện về đề tài tế nhị này một cách nhẹ nhàng.

Câu hỏi bắt nguồn từ đâu

Phẫu thuật và các thủ thuật thẩm mỹ ngày càng phổ biến, và cùng với đó là những câu chuyện vui buồn quanh chuyện con cái. Có người trêu bạn: "Nâng mũi rồi, sau này con sinh ra mũi cao luôn cho đỡ tốn". Có cặp vợ chồng ngạc nhiên khi con sinh ra không giống ảnh cưới của mình. Có người thực sự lo lắng không biết có nên kể với bạn đời về những lần chỉnh sửa trước đây.

Đằng sau những câu chuyện ấy là một niềm tin rất tự nhiên: những gì thay đổi trên cơ thể bố mẹ thì con cũng nhận được. Niềm tin này không mới. Từ thế kỷ mười chín, nhà tự nhiên học Lamarck đã đưa ra ý tưởng rằng những đặc điểm sinh vật có được trong đời, do sử dụng nhiều hay ít một bộ phận, có thể truyền cho thế hệ sau. Ví dụ hay được nhắc là con hươu vươn cổ ăn lá cao rồi truyền chiếc cổ dài cho con.

Về sau, các nhà khoa học nhận ra ý tưởng ấy không giải thích được cách di truyền thật sự diễn ra ở phần lớn đặc điểm. Dù vậy, cách nghĩ "bố mẹ đổi gì thì con cũng đổi theo" vẫn còn rất phổ biến trong đời sống.

Vì sao những gì có được trong đời không truyền sang con

Gen truyền cho con nằm trong trứng và tinh trùng. Thông tin di truyền con nhận được nằm trong trứng của mẹ và tinh trùng của bố. Một ca phẫu thuật ở mũi, mắt, cằm chỉ tác động lên mô ở vùng đó, không chạm tới các tế bào sinh dục.

Phẫu thuật thay đổi hình dạng, không thay đổi gen. Nâng mũi là đặt thêm vật liệu hoặc chỉnh sụn; cắt mí là cắt bớt da, tạo nếp. Các tế bào ở vùng đó vẫn mang đúng bộ gen như trước. Bộ gen quy định "mũi ban đầu" vẫn nằm nguyên vẹn trong mọi tế bào, kể cả trứng và tinh trùng.

Tập luyện cũng không ghi vào gen. Một người tập thể hình nhiều năm có cơ bắp săn chắc, nhưng con của họ sinh ra không có sẵn cơ bắp ấy. Khả năng phát triển cơ có thể có một phần do gen, còn cơ bắp cụ thể là kết quả của tập luyện, mỗi người phải tự xây.

Kỹ năng và kiến thức không truyền qua gen. Bố mẹ nói giỏi tiếng Anh không làm con sinh ra biết tiếng Anh. Con có thể học nhanh hơn nếu được nghe nói ở nhà mỗi ngày, nhưng đó là nhờ môi trường, không phải nhờ gen.

Tai nạn, vết sẹo không truyền sang con. Người mất một ngón tay do tai nạn vẫn sinh con có đủ ngón. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy thay đổi trên cơ thể không đi vào gen.

Đối chiếu: thứ có được trong đời và thứ con nhận

Bảng dưới đặt cạnh nhau những thay đổi phổ biến trên cơ thể bố mẹ và điều con thực sự thừa hưởng.

Bố mẹ có được trong đờiCon có nhận khôngCon nhận điều gì
Nâng mũi, gọt cằmKhôngDáng mũi, cằm theo gen gốc của bố mẹ
Cắt mí, nhấn míKhôngNếp mí do gen và sự phát triển của chính con
Niềng răngKhôngDáng hàm, kích thước răng có phần do gen
Cơ bắp do tập luyệnKhôngMột phần khả năng phát triển cơ, còn lại phụ thuộc lối sống của con
Da sáng hơn do chăm sóc, tránh nắngKhôngMàu da theo gen, thay đổi theo ánh nắng con tiếp xúc
Hình xăm, vết sẹoKhôngLàn da bình thường

Cột cuối cho thấy điều con thừa hưởng luôn là "nền gốc" từ gen, còn mọi lớp thay đổi bên ngoài của bố mẹ dừng lại ở chính họ.

Thí nghiệm cắt đuôi chuột và bài học còn nguyên giá trị

Cuối thế kỷ mười chín, nhà sinh học người Đức August Weismann muốn kiểm tra ý tưởng rằng thay đổi trên cơ thể có thể truyền sang con. Ông cắt đuôi chuột qua nhiều thế hệ liên tiếp rồi quan sát những con chuột non được sinh ra. Kết quả là chuột con vẫn sinh ra với chiếc đuôi bình thường, thế hệ này qua thế hệ khác.

Từ đó và từ những quan sát khác, Weismann đề xuất rằng có sự phân biệt giữa dòng tế bào sinh dục, nơi mang thông tin truyền cho con, và các tế bào còn lại của cơ thể. Những gì xảy ra với tế bào cơ thể, như bị cắt, bị thương, được tập luyện, không quay ngược lại để ghi vào tế bào sinh dục. Ý tưởng này về sau được củng cố bởi hiểu biết về ADN.

Đời sống cũng có những ví dụ tương tự từ lâu. Nhiều cộng đồng trên thế giới có tục xỏ lỗ tai, căng tai, bó chân, nhuộm răng qua hàng trăm năm, nhưng trẻ em của họ vẫn sinh ra với tai, chân, răng bình thường. Một ca nâng mũi hay cắt mí cũng không khác gì những ví dụ ấy.

Biểu sinh: phần khoa học vẫn đang tìm hiểu

Những năm gần đây, nhiều người nghe tới chữ "biểu sinh" và đặt câu hỏi: vậy có phải môi trường cũng có thể ảnh hưởng tới thế hệ sau? Biểu sinh là những dấu hiệu gắn lên ADN hoặc quanh ADN, có thể bật hay tắt hoạt động của gen mà không thay đổi trình tự các chữ cái. Lối sống, dinh dưỡng, hút thuốc, căng thẳng có thể ảnh hưởng tới những dấu hiệu này trong cơ thể một người.

Ở một số loài động vật, các nhà nghiên cứu ghi nhận dấu vết biểu sinh có thể truyền qua một vài thế hệ trong điều kiện thí nghiệm. Ở người, vấn đề phức tạp hơn nhiều, vì phần lớn dấu hiệu biểu sinh được "xoá" và thiết lập lại khi tạo trứng, tinh trùng và trong giai đoạn phôi sớm. Các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục, và giới khoa học còn thận trọng khi nói về mức độ truyền qua thế hệ ở người.

Điều chắc chắn là phẫu thuật thẩm mỹ, vết sẹo hay kỹ năng học được không thuộc nhóm này. Còn những yếu tố như hút thuốc, rượu bia, dinh dưỡng của bố mẹ quanh thời điểm thụ thai và trong thai kỳ thì ảnh hưởng tới sức khoẻ của con qua nhiều con đường đã được biết rõ, đó là lý do bác sĩ luôn khuyên chuẩn bị sức khoẻ trước khi có con.

Khi con không giống ảnh của bố mẹ

Với những gia đình bố hoặc mẹ từng chỉnh sửa ngoại hình, có lúc đứa trẻ lớn lên mang những nét khác với khuôn mặt hiện tại của bố mẹ. Người ngoài có thể buột miệng bình luận, đôi khi kèm những câu khiến người trong cuộc khó xử. Điều quan trọng là nhớ rằng đứa trẻ không làm gì sai, và những nét của con là nét tự nhiên con nhận được từ gia đình hai bên.

Nếu bạn từng chỉnh sửa và băn khoăn có nên kể với bạn đời, đó là lựa chọn riêng của mỗi người, tuỳ vào sự tin cậy giữa hai bên. Nhiều cặp đôi thấy nói chuyện cởi mở từ đầu giúp tránh những bất ngờ sau này. Còn với con, khi con đủ lớn và hỏi vì sao mình không giống ảnh bố mẹ, một câu trả lời đơn giản, trung thực thường tốt hơn sự lảng tránh.

Cũng nên nhớ rằng khuôn mặt của con còn thay đổi nhiều qua từng giai đoạn. Một em bé sơ sinh mũi tẹt có thể lớn lên với sống mũi rõ hơn, một đứa trẻ mắt một mí có thể có nếp mí khi tới tuổi dậy thì. Vội so con với khuôn mặt đã chỉnh sửa của bố mẹ khi con còn nhỏ chỉ khiến cả nhà lo lắng không cần thiết.

Trên hết, đây là dịp để gia đình nhắc con rằng con được yêu thương vì chính con, không phải vì con giống ai hay có dáng mũi, đôi mắt thế nào.

Điều con thực sự thừa hưởng từ cách bố mẹ sống

Nếu những thay đổi trên cơ thể bố mẹ không truyền sang con, thì điều gì từ cách bố mẹ sống thật sự để lại dấu ấn? Dưới đây là những thứ quan trọng hơn nhiều so với một dáng mũi:

  • Thói quen ăn uống của gia đình, ảnh hưởng tới cân nặng, răng miệng và sức khoẻ lâu dài của con.
  • Nếp vận động: con lớn lên trong nhà có bố mẹ hay đi bộ, chơi thể thao thường năng động hơn.
  • Cách bố mẹ nhìn nhận ngoại hình: con học theo cách bố mẹ nói về cơ thể mình và người khác.
  • Thói quen đọc sách, học hỏi, chăm chỉ, những thứ truyền qua tấm gương mỗi ngày.
  • Sức khoẻ của bố mẹ khi chuẩn bị có con: không hút thuốc, hạn chế rượu bia, khám tiền thai.

Một người mẹ thường xuyên chê mũi mình thấp trước mặt con gái có thể vô tình dạy con nhìn khuôn mặt của chính con bằng ánh mắt khắt khe. Ngược lại, một gia đình nói về cơ thể bằng sự tôn trọng giúp con tự tin hơn với ngoại hình của mình, dù con thừa hưởng nét nào.

Những điều này không ghi vào gen, nhưng theo con suốt đời. Xét về ảnh hưởng thật sự, chúng là phần "thừa hưởng" bố mẹ có thể chủ động lựa chọn nhiều nhất.

Câu hỏi thường gặp

Mẹ nâng mũi thì con sinh ra có mũi cao không?

Không. Nâng mũi chỉ thay đổi hình dạng mũi của mẹ, không thay đổi gen trong trứng. Con sẽ có dáng mũi theo tổ hợp gen gốc nhận từ cả bố và mẹ, và dáng mũi còn thay đổi dần theo tuổi khi con lớn lên.

Bố tập thể hình nhiều năm thì con có khoẻ hơn không?

Con không nhận sẵn cơ bắp của bố. Con có thể thừa hưởng một phần khả năng phát triển cơ qua gen, và được truyền cảm hứng vận động nếu bố duy trì thói quen tập luyện. Cơ bắp cụ thể vẫn phụ thuộc vào cách con ăn uống và vận động.

Biểu sinh có làm những thay đổi trong đời truyền sang con không?

Ở người, phần lớn dấu hiệu biểu sinh được xoá và thiết lập lại khi tạo trứng, tinh trùng và giai đoạn phôi sớm. Một số nghiên cứu đang tìm hiểu ảnh hưởng qua thế hệ, nhưng giới khoa học còn thận trọng. Phẫu thuật thẩm mỹ, vết sẹo hay kỹ năng không thuộc nhóm này.

Có nên kể với bạn đời về việc đã phẫu thuật thẩm mỹ không?

Đó là lựa chọn riêng của mỗi người. Nhiều cặp đôi thấy nói chuyện cởi mở giúp tránh bất ngờ khi con sinh ra mang những nét khác ảnh của bố mẹ. Điều quan trọng là sự tôn trọng lẫn nhau và không để chuyện ngoại hình ảnh hưởng tới tình cảm với con.

Con không giống bố mẹ có phải điều bất thường không?

Không. Con nhận một tổ hợp gen mới từ hai bên, có thể mang những nét từng xuất hiện ở ông bà, họ hàng. Nếu bố mẹ từng chỉnh sửa ngoại hình, con càng dễ khác khuôn mặt hiện tại của bố mẹ. Đây là điều hoàn toàn bình thường.

Bố mẹ nên chuẩn bị gì để con thừa hưởng sức khoẻ tốt?

Những việc có ích nhất là khám sức khoẻ trước khi có con, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ăn uống cân bằng và tiêm phòng theo tư vấn. Sau khi con chào đời, nếp sống lành mạnh của gia đình tiếp tục ảnh hưởng tới con mỗi ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138