Bệnh máu khó đông, tên y học là hemophilia, là bệnh di truyền khiến máu thiếu một yếu tố đông máu nên vết thương chảy máu lâu hơn bình thường, và có thể chảy máu bên trong khớp, cơ mà không cần chấn thương rõ. Gen gây bệnh nằm trên nhiễm sắc thể X, nên người mắc gần như toàn là nam, còn nữ thường là người mang gen. Một bé trai có thể nhận gen bệnh từ người mẹ hoàn toàn khoẻ mạnh.
Bài viết giải thích cơ chế đông máu ở mức dễ hiểu, cách bệnh đi qua các thế hệ, những dấu hiệu sớm ở trẻ mà cha mẹ và ông bà nên để ý, và cách cả nhà cùng chung sống với bệnh. Chẩn đoán và kế hoạch điều trị thuộc về bác sĩ huyết học; bài chỉ giúp bạn biết khi nào cần đi khám và hỏi gì.
Máu đông lại như thế nào và chỗ thiếu của hemophilia
Khi mạch máu bị tổn thương, cơ thể chặn chỗ chảy máu qua hai lớp. Lớp đầu do tiểu cầu dồn tới, dính vào nhau thành một nút tạm. Lớp sau là một chuỗi phản ứng nối tiếp của nhiều protein trong huyết tương, gọi là các yếu tố đông máu, kết thúc bằng việc tạo ra những sợi fibrin đan chặt nút tiểu cầu thành cục máu đông bền. Chuỗi này giống một dãy quân cờ domino: thiếu một quân, dãy dừng giữa chừng.
Ở bệnh máu khó đông, quân cờ bị thiếu thường là yếu tố VIII, gọi là hemophilia A, hoặc yếu tố IX, gọi là hemophilia B. Hemophilia A gặp nhiều hơn. Người bệnh vẫn có tiểu cầu bình thường, nên vết xước nhỏ có thể cầm máu ban đầu, nhưng cục máu đông không đủ chắc, dễ rỉ máu trở lại, nhất là với vết thương sâu, vết nhổ răng hay sau phẫu thuật.
Mức độ nặng tuỳ vào lượng yếu tố đông máu còn lại. Người thiếu ít có thể chỉ phát hiện bệnh khi chảy máu kéo dài sau nhổ răng hay mổ ở tuổi trưởng thành. Người thiếu nhiều có thể chảy máu tự nhiên vào khớp, vào cơ ngay từ những năm đầu đời. Vì vậy cùng một chẩn đoán, hai người bệnh có thể có cuộc sống rất khác nhau.
Con đường đi qua các thế hệ
Gen yếu tố VIII và yếu tố IX đều nằm trên nhiễm sắc thể X. Bé trai chỉ có một X, nhận từ mẹ; bé gái có hai X, một từ bố, một từ mẹ. Từ đó, đường đi của bệnh có những quy luật khá rõ, tỷ lệ trong bảng là xác suất cho mỗi lần sinh.
| Hoàn cảnh | Con trai | Con gái |
|---|---|---|
| Mẹ mang gen, bố khoẻ | Một nửa khả năng mắc bệnh | Một nửa khả năng là người mang gen như mẹ |
| Bố mắc bệnh, mẹ không mang gen | Không mắc, vì con trai nhận Y từ bố | Tất cả đều là người mang gen |
| Không ai trong nhà từng mắc | Vẫn có thể mắc do đột biến mới ở mẹ hoặc ở chính trẻ | Hiếm khi mắc |
Dòng cuối của bảng thường làm gia đình bất ngờ. Không ít trẻ mắc máu khó đông là người đầu tiên trong họ, do một đột biến mới xuất hiện. Khi đó, gen này có thể truyền tiếp cho thế hệ sau của trẻ theo đúng quy luật trên. Ông ngoại mắc bệnh thì mẹ chắc chắn mang gen, và mỗi con trai của mẹ có nửa khả năng mắc: đây là kiểu di truyền mà người xưa nhìn thấy như bệnh truyền từ ông ngoại sang cháu trai.
Nữ mang gen phần lớn không có triệu chứng, nhưng một số người có lượng yếu tố đông máu thấp hơn bình thường, dễ bầm tím, kinh nguyệt nhiều, chảy máu kéo dài sau sinh hay sau nhổ răng. Những phụ nữ trong họ có người mắc bệnh nên được tư vấn để biết mình có mang gen không và có cần xét nghiệm yếu tố đông máu không.
Dấu hiệu sớm ở trẻ mà người chăm nên để ý
Trẻ nhỏ hay ngã, hay va chạm, nên bầm tím là chuyện thường. Điều khác thường nằm ở vị trí, kích thước và hoàn cảnh xuất hiện của vết bầm, chảy máu. Các dấu hiệu sau gợi ý cần đi khám:
- Vết bầm to, nổi cục, xuất hiện ở bụng, lưng, ngực, những chỗ trẻ ít khi va chạm, hoặc bầm sau một va chạm rất nhẹ.
- Chảy máu kéo dài sau cắt bao quy đầu, sau tiêm, sau lấy máu xét nghiệm, hoặc chỗ tiêm sưng to bầm tím.
- Khi trẻ tập bò, tập đi: khớp gối, cổ chân, khuỷu tay sưng nóng, trẻ không chịu cử động hay đi khập khiễng dù không thấy ngã mạnh.
- Chảy máu chân răng, chảy máu khi mọc răng hoặc khi rụng răng sữa kéo dài, chảy máu cam khó cầm.
- Chảy máu trở lại sau khi đã tưởng cầm, nhất là sau nhổ răng.
- Trong họ bên ngoại có người đàn ông dễ chảy máu, từng bị sưng khớp, cứng khớp không rõ nguyên nhân.
Bạn đừng tự kết luận khi thấy các dấu hiệu này; có nhiều bệnh khác về tiểu cầu, về mạch máu hoặc thiếu vitamin cũng gây chảy máu. Bác sĩ sẽ khám và cho làm các xét nghiệm đông máu, định lượng yếu tố đông máu để xác định. Cũng cần lưu ý, vết bầm bất thường ở trẻ đôi khi được nhân viên y tế hỏi kỹ về nguồn gốc; với trẻ máu khó đông, có sẵn giấy tờ chẩn đoán giúp gia đình tránh hiểu lầm đáng tiếc.
Vì sao chảy máu khớp là mối lo lớn nhất
Khớp là nơi hay chảy máu. Ở người bệnh thể nặng, máu thường chảy vào khoang khớp gối, cổ chân, khuỷu tay, những khớp chịu lực và cử động nhiều. Người bệnh lớn hơn thường mô tả cảm giác căng, ấm, ngứa ran trong khớp trước khi sưng đau rõ.
Mỗi lần chảy máu để lại dấu vết. Máu trong khớp gây viêm, làm tổn thương bao hoạt dịch và sụn. Chảy máu lặp lại ở cùng một khớp có thể dẫn tới khớp đau mạn tính, biến dạng, hạn chế cử động khi lớn. Đây là lý do điều trị hiện đại nhắm tới việc phòng chảy máu chứ không chỉ chữa khi đã chảy.
Chảy máu trong cơ cũng cần xử trí sớm. Máu tụ trong cơ lớn như cơ đùi, cơ thắt lưng chậu có thể chèn ép thần kinh, mạch máu. Đau nhiều, sưng to, tê bì là những dấu hiệu cần đi viện.
Một số vị trí chảy máu nguy hiểm. Chảy máu trong đầu sau chấn thương, chảy máu vùng cổ họng, chảy máu trong bụng là cấp cứu. Với trẻ máu khó đông, ngã đập đầu cần được đưa đi khám ngay dù trẻ có vẻ bình thường, vì dấu hiệu có thể xuất hiện muộn.
Điều trị hiện nay ở mức nguyên lý. Người bệnh được bù yếu tố đông máu bị thiếu, có thể khi chảy máu hoặc dự phòng đều đặn; một số thuốc mới có cách tác dụng khác, và liệu pháp gen đã bắt đầu được áp dụng ở một số nước. Phác đồ cụ thể, cách dùng và tần suất do trung tâm huyết học xây dựng riêng cho từng người.
Nếp sống trong một nhà có trẻ máu khó đông
Phần lớn trẻ được chẩn đoán và theo dõi đều đặn có thể đi học, chơi và lớn lên gần như bạn bè. Gia đình thường cần xây dựng một nếp quen như sau:
- Giữ giấy chẩn đoán, loại yếu tố bị thiếu, mức độ bệnh và cách liên hệ cơ sở điều trị ở nơi dễ lấy; người chăm con, nhà trường đều nên có bản sao.
- Báo tình trạng bệnh trước mọi thủ thuật: nhổ răng, tiêm chủng, mổ, kể cả thủ thuật nhỏ. Nhiều trường hợp cần chuẩn bị trước bằng thuốc và tiêm theo cách riêng.
- Không tự dùng thuốc giảm đau, hạ sốt khi chưa hỏi bác sĩ, vì một số thuốc ảnh hưởng tới chức năng tiểu cầu và làm chảy máu nặng hơn.
- Chăm răng miệng kỹ từ nhỏ để hạn chế phải nhổ răng hay can thiệp nha khoa lớn.
- Chọn vận động phù hợp: bơi, đạp xe, đi bộ giúp cơ khoẻ, bảo vệ khớp; các môn va chạm mạnh cần bàn kỹ với bác sĩ trước.
- Học cách nhận ra chảy máu sớm và làm theo hướng dẫn xử trí ban đầu mà cơ sở điều trị đã dặn, rồi liên hệ ngay.
Điều gia đình hay mắc là bảo vệ con quá mức, không cho chạy nhảy, không cho đi học thể dục. Trẻ ít vận động lại có cơ yếu, khớp kém vững, dễ chảy máu hơn. Bác sĩ và chuyên gia phục hồi chức năng có thể giúp gia đình tìm mức vận động vừa đủ cho từng trẻ.
Khi nào gặp bác sĩ
Có hai nhóm tình huống: cần đi khám để được chẩn đoán, và cần đi viện ngay khi đã biết bệnh.
- Trẻ có các dấu hiệu bầm tím, chảy máu bất thường đã nêu, nhất là bé trai có người đàn ông trong họ bên ngoại dễ chảy máu: khám nhi, bác sĩ sẽ chuyển chuyên khoa huyết học khi cần.
- Phụ nữ có bố, anh em trai, con trai, cháu trai bên ngoại mắc máu khó đông, đang chuẩn bị mang thai: gặp bác sĩ tư vấn di truyền để biết mình có mang gen không.
- Phụ nữ mang gen đang có thai: báo cho bác sĩ sản từ sớm, vì việc theo dõi thai và lúc sinh cần chuẩn bị riêng cho cả mẹ và bé.
- Người bệnh ngã đập đầu, đau đầu dữ dội, nôn, li bì; chảy máu vùng cổ họng; đau bụng nhiều; khớp hay cơ sưng đau nhanh: đến cơ sở y tế ngay.
- Chảy máu không cầm được sau khi đã làm theo hướng dẫn xử trí ban đầu.
Với bệnh hiếm như máu khó đông, theo dõi tại một cơ sở có chuyên khoa huyết học quen với bệnh giúp gia đình được hướng dẫn nhất quán. Khi chuyển nơi ở hay đi xa, bạn nên hỏi trước về nơi có thể xử trí khi con chảy máu.
Những hiểu lầm hay gặp quanh bệnh máu khó đông
"Đứt tay một chút là chảy máu đến chết." Đây là hình ảnh phóng đại. Vết xước, vết cắt nhỏ ở người bệnh thường cầm được bằng cách ấn giữ, chỉ lâu hơn người khác. Mối lo thật sự nằm ở chảy máu bên trong khớp, cơ và các vị trí nguy hiểm, những chỗ không nhìn thấy và dễ bị bỏ qua.
"Bệnh này chỉ có ở các gia đình hoàng tộc châu Âu." Câu chuyện nổi tiếng về hoàng gia châu Âu thế kỷ trước khiến nhiều người nghĩ đây là bệnh xa lạ. Thực tế máu khó đông gặp ở mọi dân tộc, mọi quốc gia, và có ở Việt Nam. Nhiều người bệnh, nhất là thể nhẹ, chưa từng được chẩn đoán.
"Con gái trong nhà thì không cần quan tâm." Con gái hiếm khi mắc thể nặng, nhưng có thể là người mang gen, có lượng yếu tố đông máu thấp và ảnh hưởng tới kinh nguyệt, sinh nở, phẫu thuật. Biết mình mang gen còn giúp họ chuẩn bị khi sinh con trai.
"Ăn uống bồi bổ, uống thuốc bổ máu sẽ đỡ." Thiếu yếu tố đông máu do gen không bù được bằng thực phẩm hay thuốc bổ máu thông thường. Một số loại thảo dược, thực phẩm chức năng còn ảnh hưởng tới đông máu theo hướng bất lợi. Mọi sản phẩm định dùng thêm nên được hỏi bác sĩ điều trị trước.
"Trẻ bệnh nên ở nhà, không nên đi học." Trẻ được theo dõi tốt hoàn toàn có thể đi học, kết bạn và tham gia phần lớn hoạt động. Nhà trường chỉ cần được thông báo, biết cách nhận ra chảy máu và biết liên hệ với gia đình khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Con gái có thể mắc bệnh máu khó đông không?
Hiếm nhưng có. Con gái mắc bệnh khi nhận gen bệnh từ cả bố mắc bệnh lẫn mẹ mang gen, hoặc trong một số trường hợp đặc biệt về nhiễm sắc thể X. Phổ biến hơn là con gái mang gen có lượng yếu tố đông máu thấp, gây dễ bầm tím, kinh nguyệt nhiều; những trường hợp này cũng cần được bác sĩ đánh giá.
Máu khó đông có chữa khỏi được không?
Phần lớn người bệnh hiện được điều trị để kiểm soát và phòng chảy máu chứ chưa chữa khỏi hẳn. Liệu pháp gen đã được phê duyệt ở một số nước và đang mở ra khả năng điều trị lâu dài cho một số người bệnh phù hợp. Gia đình nên hỏi trung tâm huyết học về những lựa chọn hiện có trong nước.
Nhà không ai bị, sao con lại mắc máu khó đông?
Một phần không nhỏ trường hợp máu khó đông do đột biến mới, không có tiền sử gia đình. Cũng có khi người mẹ mang gen mà không biết, vì phụ nữ mang gen thường không có triệu chứng và họ hàng nam bên ngoại có thể mắc thể nhẹ chưa từng được chẩn đoán. Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm cho mẹ.
Trẻ máu khó đông có tiêm phòng được không?
Trẻ máu khó đông vẫn cần được tiêm chủng đầy đủ. Nhân viên y tế thường được hướng dẫn tiêm theo cách giảm nguy cơ tụ máu và ấn giữ chỗ tiêm lâu hơn. Bạn chỉ cần báo rõ tình trạng của con trước mỗi lần tiêm và hỏi bác sĩ điều trị nếu có lo ngại riêng.
Người mắc máu khó đông có nên chơi thể thao không?
Vận động đều đặn giúp cơ khoẻ, khớp vững và thường được khuyến khích. Các môn như bơi, đạp xe, đi bộ thường phù hợp; môn đối kháng, va chạm mạnh cần cân nhắc kỹ. Mức độ phù hợp tuỳ vào thể bệnh và cách điều trị, nên bàn với bác sĩ hoặc chuyên gia phục hồi chức năng.
Mẹ mang gen máu khó đông có nên sinh con không?
Đây là quyết định của từng gia đình, không có câu trả lời chung. Bác sĩ tư vấn di truyền sẽ giải thích khả năng con mắc bệnh hay mang gen, các phương pháp theo dõi thai hiện có và việc chuẩn bị cho lúc sinh. Thông tin rõ ràng giúp vợ chồng tự đưa ra lựa chọn mà mình thấy đúng.