ThuaHuong.comThừa Hưởng
Hiểu lầm hay gặp về di truyền

Đột biến gen có phải là dị dạng? Hiểu lầm từ phim ảnh và sự thật đời thường

Đột biến gen xảy ra ở mọi người, phần lớn vô hại, một số có hại, vài cái lại có lợi. Đột biến ở da vì nắng cũng không truyền sang con như nhiều người nghĩ.

Teenage girl and her father watching the sunset on a rooftop in Hai Phong, father pointing toward the sky while explaining something, seen from behind, warm evening light

Đột biến gen không đồng nghĩa với dị dạng hay quái thai. Đột biến chỉ là một thay đổi trong trình tự ADN, và nó xảy ra ở mọi người, mọi lúc. Mỗi đứa trẻ sinh ra đều mang một số đột biến mới mà bố mẹ không có, phần lớn không gây ra điều gì có thể nhận thấy. Một số đột biến có hại và gây bệnh, nhưng cũng có những đột biến giúp con người thích nghi tốt hơn.

Hình ảnh "người đột biến" trong phim ảnh, truyện tranh, với sức mạnh siêu nhiên hoặc hình dạng kỳ lạ, đã khiến chữ này mang màu sắc đáng sợ. Trong đời sống, chữ "đột biến" còn được dùng như lời mắng hay trêu chọc. Bài này giải thích đột biến thật sự là gì, vì sao nó không đáng sợ như tưởng tượng, và khi nào thì nó trở thành chuyện cần bác sĩ quan tâm.

Đột biến là gì, nói bằng ngôn ngữ đời thường

Hãy hình dung bộ gen của người là một cuốn sách hướng dẫn rất dày, viết bằng bốn chữ cái lặp đi lặp lại. Mỗi lần tế bào phân chia, cuốn sách được chép lại. Việc chép này cực kỳ chính xác, nhưng không hoàn hảo: thỉnh thoảng một chữ bị chép sai, một đoạn bị lặp, một đoạn bị mất. Mỗi lỗi như vậy là một đột biến.

Phần lớn các lỗi rơi vào những đoạn không quan trọng, hoặc thay đổi một chữ mà nghĩa của câu vẫn giữ nguyên. Giống như viết sai một dấu trong cuốn sách dày cả nghìn trang, người đọc vẫn hiểu. Chỉ một số ít lỗi rơi vào đúng chỗ quan trọng và làm thay đổi cách cơ thể hoạt động, lúc đó mới có thể gây bệnh.

Ngoài lỗi chép tự nhiên, một số yếu tố bên ngoài cũng làm tăng khả năng đột biến, như tia cực tím trong ánh nắng, khói thuốc lá, một số hoá chất và bức xạ liều cao. Cơ thể có những hệ thống sửa lỗi rất tinh vi, sửa phần lớn các hư hại này mỗi ngày, nhưng không phải lúc nào cũng sửa được hết.

Hai loại đột biến khác nhau hoàn toàn về chuyện truyền cho con

Đột biến ở tế bào cơ thể. Xảy ra ở các tế bào như da, gan, phổi, máu. Nó chỉ ảnh hưởng tới người đó và không truyền sang con. Một người bị cháy nắng nhiều năm có thể tích luỹ đột biến ở tế bào da, nhưng con của họ sinh ra không mang những đột biến ấy.

Đột biến ở tế bào sinh dục. Xảy ra ở trứng, tinh trùng hoặc các tế bào tạo ra chúng. Đây là loại duy nhất có thể truyền sang con. Nếu đứa trẻ được tạo thành từ một trứng hay tinh trùng mang đột biến, mọi tế bào của bé sẽ mang thay đổi đó. Vì thế, khi nghe nói tới "đột biến di truyền", hãy hiểu đó là thay đổi nằm ở nhóm tế bào đặc biệt này, không phải ở bất kỳ vết thương hay tổn hại nào trên cơ thể.

Đột biến mới ở con. Có những đột biến xuất hiện lần đầu ở đứa trẻ, do lỗi khi tạo trứng, tinh trùng hoặc ngay sau thụ thai. Bố mẹ không mang, nhưng con mang và có thể truyền tiếp cho thế hệ sau.

Đột biến có hại, vô hại và có lợi

Bảng dưới đây giúp thấy đột biến không phải chỉ có một màu. Các ví dụ được chọn ở mức phổ thông để minh hoạ.

Loại tác độngNghĩaVí dụ minh hoạ
Vô hạiKhông thay đổi gì đáng kể trong cơ thểPhần lớn các thay đổi nhỏ trong ADN của mỗi người
Tạo khác biệt bình thườngTạo ra sự đa dạng giữa người với ngườiKhác biệt về màu mắt, nhóm máu, kiểu tóc
Có hạiLàm một gen quan trọng hoạt động sai, có thể gây bệnhCác bệnh di truyền đơn gen như thalassemia, máu khó đông
Có lợi trong hoàn cảnh nhất địnhGiúp thích nghi với môi trường hoặc lối sốngKhả năng tiêu hoá sữa ở người lớn tại một số cộng đồng

Sự đa dạng giữa con người, từ màu da tới nhóm máu, suy cho cùng đều bắt nguồn từ những đột biến xảy ra qua hàng nghìn thế hệ. Nếu không có đột biến, mọi người sẽ giống hệt nhau về mặt di truyền.

Phim ảnh và đời thực khác nhau ở đâu

Trong phim, một nhân vật bị nhiễm phóng xạ hay bị côn trùng lạ cắn, vài ngày sau mọc thêm năng lực đặc biệt hoặc biến đổi hình dạng. Đó là hư cấu để kể chuyện. Trong đời thực, một đột biến đơn lẻ hầu như không tạo ra khả năng mới hoàn chỉnh, càng không biến đổi cả cơ thể của một người trưởng thành chỉ sau một đêm.

Khi một người trưởng thành bị đột biến ở một số tế bào, thay đổi ấy chỉ nằm ở nhóm tế bào đó. Phần lớn được cơ thể sửa chữa hoặc loại bỏ; một số ít tích luỹ theo năm tháng và có thể góp phần gây ra những bệnh như ung thư. Không có đột biến nào lan khắp cơ thể để biến người ta thành một sinh vật khác.

Những thay đổi lớn về đặc điểm của cả một loài cần rất nhiều thế hệ, qua chọn lọc tự nhiên và sự tích luỹ chậm rãi. Đó là chuyện tính bằng hàng nghìn, hàng vạn năm, không phải chuyện của một đời người. Biết điều này giúp ta xem phim cho vui mà không mang nỗi sợ ấy vào chuyện sức khoẻ gia đình.

Ví dụ về đột biến có lợi mà ít ai nghĩ tới

Ở phần lớn các loài thú, khả năng tiêu hoá đường sữa giảm đi sau khi hết tuổi bú. Con người cũng vậy, nhưng ở một số cộng đồng có truyền thống chăn nuôi bò, dê và uống sữa lâu đời, nhiều người trưởng thành vẫn giữ được khả năng này. Các nhà khoa học cho rằng điều đó liên quan tới những thay đổi di truyền đã xuất hiện và trở nên phổ biến trong các cộng đồng ấy, vì nó giúp con người tận dụng được nguồn thức ăn quý.

Một ví dụ khác hay được nhắc là mối liên hệ giữa một số biến đổi gen về hồng cầu và khả năng chống chịu sốt rét ở những vùng sốt rét lưu hành lâu đời. Ở những nơi đó, người mang một bản gen có thể có lợi thế nhất định trước sốt rét, dù khi mang hai bản lại có thể mắc bệnh về máu. Ví dụ này cho thấy cùng một thay đổi có thể vừa có lợi vừa có hại tuỳ hoàn cảnh.

Những câu chuyện như vậy giúp ta nhìn đột biến bằng con mắt khác: không phải lỗi lầm cần xấu hổ, mà là một phần tự nhiên của sự sống, nguồn gốc của sự đa dạng và khả năng thích nghi.

Tuổi của bố mẹ và đột biến mới

Một điều ít người biết là tinh trùng được tạo ra liên tục suốt đời người đàn ông, qua rất nhiều lần phân chia tế bào. Mỗi lần phân chia lại có một chút cơ hội chép sai. Vì vậy, các nghiên cứu cho thấy người bố càng lớn tuổi thì số đột biến mới truyền sang con trung bình càng tăng. Phần lớn những đột biến này vô hại, nhưng nguy cơ một số bệnh do đột biến mới cũng tăng dần theo tuổi bố.

Với người mẹ, trứng đã được hình thành từ khi người mẹ còn là bào thai, và tuổi của mẹ liên quan nhiều hơn tới nguy cơ sai lệch về số lượng nhiễm sắc thể, như hội chứng Down. Cả hai điều này đều là nguy cơ tăng dần, không phải ranh giới đột ngột ở một độ tuổi cụ thể.

Những thông tin này không nhằm khiến ai lo lắng về tuổi tác, mà để giải thích vì sao bác sĩ hỏi tuổi của cả bố và mẹ khi tư vấn trước sinh. Nếu bạn băn khoăn, hãy hỏi bác sĩ sản khoa về các lựa chọn sàng lọc phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Những câu nói về đột biến nên tránh

Vì chữ "đột biến" mang nhiều liên tưởng tiêu cực, cách dùng nó trong đời sống đôi khi gây tổn thương. Vài điều nên lưu ý:

  • Tránh gọi trẻ có dị tật hay hội chứng di truyền là "đột biến", "quái thai"; hãy gọi trẻ bằng tên và nói về tình trạng sức khoẻ khi cần.
  • Tránh dùng "đột biến" như lời trêu chọc một đứa trẻ có ngoại hình khác biệt, như tóc bạc sớm, nốt ruồi, vết bớt.
  • Không suy diễn rằng gia đình có trẻ mắc bệnh do đột biến là gia đình "có vấn đề"; nhiều đột biến xuất hiện ngẫu nhiên.
  • Không tin vào những quảng cáo "sửa đột biến", "phục hồi gen" bằng thực phẩm hay sản phẩm không có cơ sở khoa học.
  • Khi giải thích cho con, hãy nói đột biến là một phần tự nhiên của sự sống, phần lớn vô hại.

Đổi cách nói giúp những gia đình có con mắc bệnh di truyền cảm thấy được tôn trọng, và giúp trẻ em lớn lên với cái nhìn đúng hơn về sự khác biệt.

Khi nào đột biến là chuyện cần bác sĩ

Đột biến trở thành vấn đề y khoa khi nó gây ra bệnh hoặc có khả năng gây bệnh cho con cái. Nếu một thành viên trong gia đình được chẩn đoán bệnh do đột biến gen, các thành viên khác, nhất là những người đang tính chuyện sinh con, có thể được bác sĩ đề nghị tư vấn di truyền để biết mình có mang đột biến đó hay không.

Trường hợp một em bé mắc bệnh do đột biến mới, bố mẹ thường được giải thích rằng nguy cơ lặp lại ở lần mang thai sau khá thấp, nhưng không hẳn bằng không, vì đôi khi đột biến có mặt trong một phần tế bào sinh dục của bố hoặc mẹ. Những đánh giá này cần người có chuyên môn thực hiện, kèm theo xét nghiệm phù hợp. Bài viết chỉ giúp bạn hiểu khái niệm để trao đổi với bác sĩ dễ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có phải ai cũng mang đột biến gen không?

Đúng. Mỗi người đều mang nhiều thay đổi trong ADN, trong đó có một số đột biến mới mà bố mẹ không có. Phần lớn chúng vô hại và không gây ra điều gì có thể nhận thấy. Chỉ một số ít đột biến rơi vào vị trí quan trọng mới gây bệnh.

Đột biến do cháy nắng có truyền sang con không?

Không. Đột biến ở tế bào da là đột biến ở tế bào cơ thể, chỉ ảnh hưởng tới người đó. Chỉ những đột biến ở trứng, tinh trùng hoặc tế bào tạo ra chúng mới có thể truyền sang con. Dù vậy, bảo vệ da khỏi nắng gắt vẫn tốt cho sức khoẻ của chính bạn.

Đột biến có bao giờ có lợi không?

Có. Một số đột biến giúp con người thích nghi với môi trường hoặc lối sống, ví dụ khả năng tiêu hoá sữa ở người trưởng thành tại một số cộng đồng. Sự đa dạng giữa người với người cũng bắt nguồn từ đột biến qua nhiều thế hệ.

Bố lớn tuổi có làm con dễ mắc bệnh do đột biến không?

Các nghiên cứu cho thấy số đột biến mới truyền sang con tăng dần theo tuổi người bố, và nguy cơ một số bệnh do đột biến mới cũng tăng theo. Đây là nguy cơ tăng dần, không phải chắc chắn. Bác sĩ có thể tư vấn sàng lọc phù hợp.

Có sản phẩm nào sửa được đột biến gen không?

Các sản phẩm quảng cáo "sửa gen", "phục hồi đột biến" bằng thực phẩm hay viên uống không có cơ sở khoa học. Liệu pháp gen thật sự là lĩnh vực y học chuyên sâu, chỉ áp dụng cho một số bệnh cụ thể dưới sự chỉ định và theo dõi của bác sĩ.

Con bị bệnh do đột biến mới thì con sau có bị không?

Nguy cơ lặp lại thường thấp nhưng không hẳn bằng không, vì đôi khi đột biến có mặt trong một phần tế bào sinh dục của bố hoặc mẹ. Bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền sẽ đánh giá cụ thể và gợi ý xét nghiệm nếu cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138