"Bẩm sinh" và "di truyền" là hai khái niệm khác nhau, dù trong đời thường hay được dùng như một. Bẩm sinh nghĩa là có từ lúc sinh ra; di truyền nghĩa là được truyền qua gen từ bố mẹ. Một dị tật có thể bẩm sinh mà không di truyền, chẳng hạn do mẹ nhiễm virus khi mang thai. Ngược lại, một bệnh có thể di truyền mà không bẩm sinh, vì đến tuổi trưởng thành mới lộ triệu chứng.
Sự nhầm lẫn này không chỉ là chuyện chữ nghĩa. Khi một em bé sinh ra có dị tật, gia đình dễ quy ngay cho "gen nhà bên kia", hoặc lo rằng mọi đứa con sau cũng sẽ bị. Hiểu đúng hai khái niệm giúp bố mẹ đặt câu hỏi đúng với bác sĩ, bớt đổ lỗi cho nhau và biết những gì có thể phòng ngừa.
Hai chữ, hai câu hỏi khác nhau
Cách dễ nhớ nhất là coi mỗi chữ trả lời một câu hỏi riêng. "Bẩm sinh" trả lời câu hỏi "khi nào": đặc điểm hoặc bệnh đã có từ lúc em bé chào đời. "Di truyền" trả lời câu hỏi "từ đâu": nguyên nhân nằm trong gen, và gen đó được nhận từ bố, từ mẹ hoặc cả hai. Hai câu hỏi này độc lập với nhau, nên có đủ bốn tổ hợp: vừa bẩm sinh vừa di truyền, bẩm sinh mà không di truyền, di truyền mà không bẩm sinh, và không phải cả hai.
Trong tiếng Việt đời thường, người ta hay nói "bệnh bẩm sinh" để chỉ cả những bệnh di truyền, và nói "di truyền" để chỉ mọi thứ con có giống bố mẹ. Cách nói ấy không sai trong giao tiếp, nhưng khi bàn chuyện sức khoẻ và chuyện sinh con, sự phân biệt trở nên quan trọng. Một dị tật bẩm sinh do nhiễm trùng trong thai kỳ có cách phòng ngừa hoàn toàn khác với một bệnh do gen lặn của cả bố và mẹ.
Ngoài ra còn một nhóm thứ ba hay bị bỏ quên: những thay đổi di truyền mới xuất hiện lần đầu ở chính đứa trẻ. Nguyên nhân nằm trong gen, nhưng không đến từ bố mẹ. Nhóm này làm cho câu hỏi "từ đâu" phức tạp hơn nhiều người nghĩ.
Bốn tổ hợp và ví dụ
Bảng dưới đây giúp hình dung bốn tổ hợp giữa hai khái niệm. Các ví dụ chỉ để minh hoạ nguyên lý; mỗi trường hợp cụ thể cần bác sĩ đánh giá.
| Tổ hợp | Nghĩa | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|---|
| Bẩm sinh và di truyền | Có từ lúc sinh, nguyên nhân là gen nhận từ bố mẹ | Một số thể thalassemia, một số dạng điếc bẩm sinh do gen |
| Bẩm sinh, không di truyền từ bố mẹ | Có từ lúc sinh, nguyên nhân là môi trường thai kỳ hoặc thay đổi mới | Dị tật do mẹ nhiễm rubella, phần lớn trường hợp hội chứng Down |
| Di truyền, không bẩm sinh | Gen có từ đầu nhưng triệu chứng xuất hiện muộn | Một số bệnh thần kinh khởi phát ở tuổi trưởng thành |
| Đa yếu tố | Gen góp phần cùng nhiều yếu tố khác | Nhiều dạng tim bẩm sinh, khe hở môi – vòm miệng |
Hàng cuối nhắc một điều quan trọng: với nhiều dị tật bẩm sinh, nguyên nhân là sự kết hợp của nhiều yếu tố, và trong không ít trường hợp y học chưa xác định được nguyên nhân cụ thể.
Những nguyên nhân bẩm sinh không đến từ gen bố mẹ
Nhiễm trùng khi mang thai. Một số virus và ký sinh trùng nếu mẹ nhiễm trong thai kỳ, nhất là ba tháng đầu, có thể ảnh hưởng tới sự phát triển của thai. Rubella là ví dụ được biết đến nhiều nhất, có thể gây tổn thương mắt, tai, tim của thai nhi. Đây là lý do phụ nữ được khuyên kiểm tra miễn dịch và tiêm phòng trước khi có thai theo hướng dẫn của bác sĩ.
Thiếu vi chất ở giai đoạn sớm. Thiếu axit folic quanh thời điểm thụ thai làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh. Ống thần kinh khép lại rất sớm, thường trước khi nhiều người biết mình có thai, nên việc bổ sung theo tư vấn y tế từ trước khi mang thai có ý nghĩa.
Rượu, thuốc lá và một số thuốc. Rượu bia trong thai kỳ có thể gây ra những ảnh hưởng lâu dài lên thai nhi. Một số loại thuốc cũng không phù hợp khi mang thai. Vì vậy phụ nữ có thai hoặc đang chuẩn bị mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.
Bệnh lý của mẹ chưa được kiểm soát. Đường huyết cao kéo dài hoặc một số bệnh mạn tính chưa được điều trị ổn định có thể ảnh hưởng tới sự phát triển của thai. Khám và kiểm soát bệnh trước khi mang thai giúp giảm bớt rủi ro.
Thay đổi xảy ra lần đầu ở thai nhi. Có những thay đổi về nhiễm sắc thể hoặc gen xảy ra khi tạo trứng, tinh trùng hoặc ngay sau khi thụ thai. Đứa trẻ mang thay đổi đó, nhưng bố mẹ thì không.
Hội chứng Down: bẩm sinh nhưng thường không "di truyền từ bố mẹ"
Hội chứng Down là ví dụ rõ nhất cho sự khác biệt giữa hai khái niệm. Trẻ mắc hội chứng Down có thêm một bản nhiễm sắc thể số 21, và điều này có từ lúc thụ thai, nên chắc chắn là bẩm sinh. Nhưng trong phần lớn trường hợp, bản thừa ấy xuất hiện do một trục trặc khi trứng hoặc tinh trùng được tạo ra, không phải do bố mẹ mang một gen bệnh nào và truyền lại.
Nguy cơ có con mắc hội chứng Down tăng dần theo tuổi của người mẹ, nhưng trẻ mắc hội chứng Down vẫn có thể được sinh ra từ những người mẹ trẻ. Chỉ một phần nhỏ trường hợp liên quan tới một dạng sắp xếp lại nhiễm sắc thể có thể truyền trong gia đình, và bác sĩ có thể làm xét nghiệm để phân biệt khi cần.
Hiểu điều này giúp các gia đình bớt mặc cảm. Khi có con mắc hội chứng Down, nhiều cặp vợ chồng tự hỏi "bên nào có gen", trong khi câu trả lời thường là không bên nào cả. Điều đáng làm là tìm hiểu cách chăm sóc, can thiệp sớm và hỏi bác sĩ về khả năng lặp lại nếu muốn sinh thêm.
Di truyền mà không bẩm sinh: khi gen lên tiếng muộn
Ở chiều ngược lại, có những bệnh do gen nhưng em bé sinh ra hoàn toàn bình thường, khám sơ sinh không phát hiện gì. Triệu chứng có thể xuất hiện ở tuổi thiếu niên, tuổi trưởng thành, thậm chí tuổi trung niên. Một số bệnh thần kinh hiếm, một số bệnh tim, bệnh thận có yếu tố di truyền đi theo kiểu này.
Vì không có dấu hiệu lúc sinh, gia đình thường không nghĩ tới chuyện di truyền. Khi một người lớn tuổi phát bệnh, người ta hay nghĩ do tuổi tác hay lối sống, cho tới khi thấy anh chị em ruột hoặc con cái lần lượt mắc cùng một bệnh. Lúc đó, chính tiền sử gia đình trở thành manh mối giúp bác sĩ nghĩ tới nguyên nhân di truyền.
Điều này cũng nhắc rằng "lúc sinh khoẻ mạnh" không loại trừ được mọi bệnh di truyền. Nếu nhiều người trong họ mắc cùng một bệnh ở tuổi tương đối trẻ, đó là thông tin đáng kể cho bác sĩ, kể cả khi họ đều sinh ra bình thường.
Nhầm hai chữ dẫn tới những hệ quả gì
Hệ quả dễ thấy nhất là đổ lỗi. Khi tin rằng mọi thứ có từ lúc sinh đều do gen, gia đình sẽ đi tìm "bên có gen". Người mẹ thường là người chịu nhiều ánh nhìn nhất, nhất là ở những nơi quan niệm cũ còn nặng. Trong khi đó, nhiều dị tật bẩm sinh hoàn toàn không liên quan tới gen của ai, và việc tìm người có lỗi chỉ làm tổn thương thêm một gia đình đang cần đoàn kết để chăm con.
Hệ quả thứ hai là lo sai chỗ. Một cặp vợ chồng có con đầu mắc dị tật do mẹ nhiễm virus trong thai kỳ có thể nghĩ rằng con nào sinh ra cũng sẽ bị, nên sợ hãi không dám sinh thêm. Nếu được tư vấn đúng, họ sẽ biết điều quan trọng hơn là kiểm tra miễn dịch, tiêm phòng trước lần mang thai sau. Ngược lại, một gia đình có bệnh di truyền thật có thể chủ quan vì nghĩ "chỉ là tai nạn bẩm sinh".
Hệ quả thứ ba là bỏ qua phần phòng ngừa được. Khi gộp mọi thứ vào chữ "di truyền", người ta dễ nghĩ không làm gì được. Thật ra, với nhóm nguyên nhân do môi trường thai kỳ, có những việc rất cụ thể giúp giảm nguy cơ: khám trước khi mang thai, tiêm phòng theo hướng dẫn, bổ sung vi chất theo tư vấn, tránh rượu bia và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc.
Gia đình có con mắc dị tật bẩm sinh nên làm gì
Nếu em bé nhà bạn được chẩn đoán một dị tật hoặc bệnh từ lúc sinh, các bước dưới đây giúp gia đình vừa chăm sóc con, vừa hiểu đúng nguyên nhân:
- Tập trung trước vào việc chăm sóc và điều trị cho bé theo hướng dẫn của bác sĩ nhi khoa, vì nhiều tình trạng can thiệp sớm sẽ có kết quả tốt hơn.
- Hỏi bác sĩ xem dị tật này thường do nguyên nhân gì: do gen, do nhiễm sắc thể, do môi trường thai kỳ, hay chưa rõ.
- Nếu bác sĩ nghĩ tới nguyên nhân di truyền, hỏi về tư vấn di truyền cho cả bố và mẹ, nhất là khi gia đình muốn sinh thêm con.
- Ghi lại diễn biến thai kỳ: có sốt, phát ban, dùng thuốc gì, có bệnh lý gì không. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá.
- Tránh đổ lỗi cho nhau hay cho một bên gia đình; trong nhiều trường hợp nguyên nhân không đến từ ai cả.
Với lần mang thai tiếp theo, khám tiền thai và các lựa chọn sàng lọc phù hợp sẽ được bác sĩ tư vấn dựa trên hoàn cảnh cụ thể của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Dị tật bẩm sinh có phải đều do gen của bố mẹ không?
Không. Nhiều dị tật bẩm sinh do môi trường trong thai kỳ như nhiễm trùng, thiếu vi chất, rượu, một số thuốc, hoặc do thay đổi mới xuất hiện ở thai nhi. Cũng có nhiều trường hợp chưa xác định được nguyên nhân. Chỉ một phần là do gen nhận từ bố mẹ.
Con đầu bị dị tật bẩm sinh thì con sau có bị không?
Còn tuỳ nguyên nhân. Nếu do gen di truyền, khả năng lặp lại có thể đáng kể; nếu do môi trường hoặc thay đổi mới, khả năng lặp lại thường thấp hơn nhiều. Bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền sẽ đánh giá cụ thể cho từng gia đình.
Hội chứng Down có di truyền không?
Phần lớn trường hợp không di truyền từ bố mẹ mà do một trục trặc khi tạo trứng hoặc tinh trùng. Chỉ một phần nhỏ liên quan tới sắp xếp nhiễm sắc thể có thể truyền trong gia đình, và bác sĩ có thể xét nghiệm để phân biệt.
Sinh ra khoẻ mạnh có nghĩa là không mang bệnh di truyền không?
Không hẳn. Một số bệnh di truyền chỉ biểu hiện ở tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành. Nếu gia đình có nhiều người mắc cùng một bệnh, bạn nên kể với bác sĩ dù bản thân đang khoẻ mạnh.
Có thể phòng ngừa dị tật bẩm sinh không di truyền không?
Một số có thể giảm nguy cơ, như khám trước khi mang thai, tiêm phòng theo hướng dẫn, bổ sung vi chất theo tư vấn, tránh rượu bia và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc. Tuy vậy không phải dị tật nào cũng phòng được, và không nên tự trách khi điều không mong muốn xảy ra.
Ai giúp gia đình phân biệt nguyên nhân bẩm sinh hay di truyền?
Bác sĩ nhi khoa, bác sĩ sản khoa và chuyên gia tư vấn di truyền. Họ dựa vào khám lâm sàng, tiền sử thai kỳ, tiền sử gia đình và xét nghiệm khi cần để đưa ra đánh giá, điều mà lời đồn hay suy đoán trong nhà không làm được.