Một đứa trẻ đã thành thai trước khi người để lại di sản mất, rồi sinh ra và còn sống sau đó, là người thừa kế với suất ngang những người cùng hàng. Nếu gia đình chia di sản trước khi bé chào đời, phải giữ lại một phần bằng phần của mỗi người thừa kế khác; bé sinh ra còn sống thì nhận phần ấy, nếu không thì phần ấy chia cho những người còn lại.
Bài này tính cụ thể cho một gia đình giả định: suất bao nhiêu, phần giữ lại bao nhiêu, và bảng điều chỉnh trong hai tình huống ngoài dự tính — sinh đôi, hoặc bé không còn sống khi sinh ra. Đây là chuyện tế nhị, bài viết trung lập về con số; nguyên lý theo Bộ luật Dân sự 2015, bạn tra văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn khi làm thủ tục.
Hai điều kiện để thai nhi là người thừa kế
Bộ luật Dân sự quy định người thừa kế là cá nhân phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế, hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm đó nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Như vậy có hai điều kiện đi cùng nhau: đã thành thai trước thời điểm người cha (hoặc người để lại di sản khác) mất, và sinh ra còn sống.
Điều kiện thứ nhất thường được xác định qua hồ sơ theo dõi thai kỳ và ngày sinh. Về quan hệ cha con, pháp luật hôn nhân và gia đình có quy định con sinh ra trong khoảng thời gian nhất định sau khi hôn nhân chấm dứt do một bên chết vẫn được xác định là con chung của vợ chồng; khi làm giấy khai sinh, gia đình sẽ cần giấy chứng tử của người cha và giấy tờ hôn nhân. Nếu cha mẹ chưa đăng ký kết hôn, việc xác định cha con phức tạp hơn và nên hỏi luật sư.
Điều kiện thứ hai là sinh ra còn sống. Chỉ khi đứa trẻ sinh ra còn sống thì quyền thừa kế mới thành hiện thực. Đây không phải chuyện y khoa mà bài này bàn sâu; điều cần biết ở góc độ con số là: cho đến lúc sinh, phần của thai nhi ở trạng thái chờ, và bảng chia phải chuẩn bị sẵn cho cả hai khả năng.
Gia đình giả định: anh Quân mất, không di chúc. Vợ anh đang mang thai được năm tháng. Hai vợ chồng có một con trai 4 tuổi. Cha mẹ anh Quân đều còn sống. Sau khi tách nửa tài sản chung của vợ và trừ nghĩa vụ, di sản ròng của anh Quân là 3 tỷ đồng.
Đếm suất khi có thai nhi
Hàng thứ nhất của anh Quân gồm: vợ, con trai 4 tuổi, cha, mẹ và thai nhi. Năm suất. Mỗi suất = 3.000 ÷ 5 = 600 triệu đồng. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Người thừa kế | Phân số | Số tiền | Ai quản lý phần này |
|---|---|---|---|
| Vợ anh Quân | 1/5 | 600 | chính chị |
| Con trai 4 tuổi | 1/5 | 600 | người đại diện theo pháp luật, thường là mẹ |
| Cha anh Quân | 1/5 | 600 | chính ông |
| Mẹ anh Quân | 1/5 | 600 | chính bà |
| Thai nhi | 1/5 | 600 (giữ lại) | giữ lại chờ bé sinh ra |
| Cộng | 1 | 3.000 |
Sai lầm hay gặp nhất là đếm bốn suất, mỗi suất 750 triệu đồng, vì gia đình chỉ đếm những người đang có mặt. Khi bé chào đời, bảng phải làm lại và mỗi người phải trả lại 150 triệu đồng — một cuộc điều chỉnh khó chịu trong lúc gia đình vừa trải qua mất mát và vừa đón thành viên mới.
Pháp luật yêu cầu khi có người thừa kế cùng hàng đã thành thai nhưng chưa sinh ra, phải dành lại một phần di sản bằng phần mà người thừa kế khác được hưởng. Trong ví dụ, đó là 600 triệu đồng. Phần này nên để ở dạng dễ chia lại — tiền gửi, hoặc phần quyền ghi rõ trong văn bản — chứ không nên dồn vào một món tài sản khó tách.
Chia ngay hay chờ bé chào đời
Chờ đến khi sinh. Đơn giản nhất về con số: khi bé sinh ra, mọi thứ đã rõ, chỉ cần một bảng. Thai đã năm tháng thì thời gian chờ không quá dài. Phần lớn các gia đình chọn cách này nếu không có nhu cầu tiền gấp.
Chia ngay và giữ lại một suất. Phù hợp khi có người cần tiền sớm, ví dụ cha mẹ già cần chữa bệnh, hoặc phải bán tài sản để trả nợ đến hạn. Bốn người nhận phần 600 triệu đồng của mình, 600 triệu đồng còn lại giữ chờ. Cần thống nhất ai giữ phần này và giữ ở đâu.
Ai giữ phần của thai nhi. Thông thường người mẹ là người quản lý tài sản cho con sau khi sinh. Trong thời gian chờ, gia đình có thể để phần này trong một tài khoản riêng, hoặc ghi nhận trong văn bản thoả thuận rằng phần đó chưa thuộc ai trong bốn người còn lại.
Hoa lợi phát sinh. Nếu phần giữ lại sinh lãi hay tiền thuê trong thời gian chờ, thoả thuận trước khoản ấy đi theo phần giữ lại. Như vậy dù kết quả thế nào, ai nhận phần chính cũng nhận luôn phần lãi.
Thủ tục với con chưa thành niên. Sau khi sinh, phần của bé và phần của anh trai 4 tuổi đều là tài sản của con chưa thành niên; việc định đoạt bị giới hạn theo quy định để bảo vệ lợi ích của con. Gia đình nên hỏi tổ chức công chứng về giấy tờ cần có.
Bảng điều chỉnh khi kết quả khác dự tính
Giả định gia đình đã chia ngay cho bốn người, mỗi người 600 triệu đồng, và giữ lại 600 triệu đồng. Bảng dưới cho thấy ba kết quả có thể xảy ra. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Kết quả | Số suất thực tế | Mỗi suất | Phần giữ lại đi đâu | Điều chỉnh với bốn người đã nhận |
|---|---|---|---|---|
| Sinh một bé, còn sống | 5 | 600 | trao cho bé | không đổi |
| Sinh đôi, cả hai còn sống | 6 | 500 | 600 + 400 thu về = 1.000 chia hai bé | mỗi người trả lại 100 |
| Bé không còn sống khi sinh ra | 4 | 750 | chia đều bốn người | mỗi người nhận thêm 150 |
Trường hợp sinh đôi cho thấy rủi ro của việc chia ngay: phần giữ lại chỉ bằng một suất, trong khi thực tế có hai người thừa kế mới. Mỗi người đã nhận phải trả lại 100 triệu đồng để mỗi bé đủ 500 triệu đồng. Nếu thai kỳ đã được biết là song thai, gia đình nên tính ngay sáu suất, hoặc chờ sinh rồi mới chia.
Trường hợp bé không còn sống khi sinh ra là nỗi đau mà không con số nào làm nhẹ đi. Về mặt chia di sản, phần giữ lại trở về chia đều cho những người thừa kế còn lại cùng hàng. Gia đình có thể chọn để việc này lại một thời gian, không cần giải quyết ngay.
Năm câu nên trả lời trước khi lập bảng
Trước khi đặt bút tính, gia đình nên thống nhất câu trả lời cho năm câu hỏi dưới đây. Mỗi câu ứng với một chỗ trong bảng có thể thay đổi.
- Ngày mất của người để lại di sản và mốc thai kỳ: hai mốc này cho biết thai nhi có đủ điều kiện "đã thành thai trước" hay không. Hồ sơ khám thai là giấy tờ nên giữ cẩn thận.
- Đơn thai hay song thai: nếu hồ sơ theo dõi đã cho biết là song thai, bảng phải có hai suất cho thai nhi, không phải một.
- Cha mẹ có đăng ký kết hôn không: có đăng ký thì việc xác định cha con thường thuận lợi; không đăng ký thì phải tính thêm thủ tục xác định cha con và nên hỏi luật sư trước.
- Có di chúc không, lập lúc nào: di chúc lập trước khi biết có thai thường không nhắc tới bé, nên phải kiểm phần tối thiểu cho con chưa thành niên.
- Có ai cần tiền gấp không: nếu không, chờ sinh rồi chia một lần là cách ít rủi ro nhất về con số; nếu có, chia một phần và giữ lại đủ suất.
Trả lời xong năm câu, bảng tính gần như tự hiện ra. Phần lớn các lần phải làm lại bảng mà gia đình gặp đều bắt nguồn từ một trong năm câu này bị bỏ qua lúc đầu.
Khi có di chúc lập trước khi biết có thai
Giả sử anh Quân có di chúc lập từ trước, để toàn bộ di sản cho vợ. Di chúc không nhắc đến đứa con chưa sinh vì lúc lập, anh chưa biết. Con trai 4 tuổi, thai nhi khi sinh ra còn sống, cha và mẹ anh đều thuộc nhóm không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, vì họ là con chưa thành niên và cha mẹ của người mất.
Mỗi người trong nhóm này được hai phần ba suất theo pháp luật: 2/3 × 600 = 400 triệu đồng. Bốn người là 1,6 tỷ đồng. Phần này lấy bớt từ phần của người vợ, người duy nhất được di chúc cho. Người vợ còn 3.000 − 1.600 = 1,4 tỷ đồng. Hai con nhận mỗi bé 400 triệu đồng, do người mẹ quản lý với tư cách người đại diện.
Kết quả về mặt dòng tiền trong gia đình nhỏ không khác bao nhiêu, vì người mẹ quản lý phần của cả hai con. Nhưng về mặt pháp lý, 800 triệu đồng là tài sản riêng của các con, không phải của người mẹ, và việc bán, cầm cố phần này bị giới hạn. Phần của ông bà nội 800 triệu đồng thì thuộc về ông bà, có thể ông bà không muốn nhận và từ chối đúng hình thức.
Tình huống có di chúc cộng thai nhi là một trong những bảng dễ tính sai nhất, vì vừa phải đếm suất có thai nhi, vừa phải bù hai phần ba. Nếu gia đình bạn ở vào hoàn cảnh này, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được kiểm từng dòng trước khi làm văn bản, và dành thời gian cho gia đình trước khi dành thời gian cho giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Thai nhi thành thai sau khi người cha mất có được thừa kế của cha không?
Theo quy định, người thừa kế phải đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp thành thai sau thời điểm đó, chẳng hạn bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi người cha mất, là vấn đề phức tạp, cần hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.
Thai nhi có được thừa kế của ông bà nội không?
Có thể, nếu đáp ứng điều kiện thành thai trước khi ông hoặc bà mất và thuộc diện được hưởng, ví dụ theo thừa kế thế vị khi cha của bé đã mất trước ông bà. Cách tính khi đó kết hợp thế vị với phần giữ lại, nên lập bảng riêng.
Có cần chờ giấy khai sinh của bé mới làm thủ tục khai nhận không?
Nếu muốn bé có tên trong văn bản phân chia như một người thừa kế đã sinh ra, thường cần giấy khai sinh. Nếu chia trước khi sinh, văn bản cần thể hiện việc giữ lại phần cho thai nhi. Cách làm cụ thể nên hỏi tổ chức công chứng.
Mẹ có được dùng phần thừa kế của con để nuôi con không?
Người đại diện quản lý tài sản của con chưa thành niên vì lợi ích của con, và việc chi cho nhu cầu thiết yếu của con thường được chấp nhận. Riêng việc bán, thế chấp tài sản có giá trị lớn của con thì bị giới hạn theo quy định. Nên tìm hiểu kỹ trước khi định đoạt.
Nếu người vợ đang mang thai muốn từ chối phần của mình thì có ảnh hưởng tới phần của con không?
Phần của người mẹ và phần của con là riêng biệt. Người mẹ từ chối thì phần của chị được chia cho những người còn lại cùng hàng, trong đó có các con, nên phần của con có thể tăng lên. Người mẹ không thể từ chối thay cho con nếu việc đó gây thiệt cho con.