Khi trong gia đình có người mắc bệnh di truyền, việc đầu tiên trước khi tính chuyện sinh con là xác định chính xác bệnh đó là bệnh gì và do gen nào gây ra, rồi mới ước lượng được khả năng con mắc bệnh. Chỉ khi có thông tin ấy, hai vợ chồng mới biết mình đứng trước những lựa chọn nào: mang thai tự nhiên kèm theo dõi, chẩn đoán trước sinh, thụ tinh trong ống nghiệm kèm xét nghiệm phôi, dùng giao tử hiến tặng, nhận con nuôi, hoặc kết hợp nhiều hướng.
Bài này dành cho những gia đình đã có con mắc bệnh và muốn sinh thêm, những người có anh chị em ruột hay bố mẹ mắc bệnh di truyền, và chính những người bệnh đang tính chuyện làm cha mẹ. Bài trình bày các bước và các lựa chọn ở mức nguyên lý, không thay cho buổi tư vấn với bác sĩ di truyền, và không nói lựa chọn nào là đúng. Mỗi gia đình có hoàn cảnh, niềm tin và sức chịu đựng khác nhau.
Bắt đầu từ đâu
Nhiều gia đình đi vòng vì bắt đầu từ việc hỏi "có xét nghiệm gì cho thai không" trước khi biết chính xác mình cần tìm gì. Trình tự dưới đây giúp mỗi bước dựa trên bước trước:
- Xác định chẩn đoán của người bệnh trong gia đình. Nếu người đó đã được chẩn đoán bằng xét nghiệm gen, hãy xin bản kết quả. Nếu chỉ có chẩn đoán lâm sàng, hỏi bác sĩ điều trị xem có thể làm xét nghiệm gen cho người bệnh không.
- Tìm hiểu kiểu di truyền của bệnh: lặn, trội, liên kết với nhiễm sắc thể X, hay do bất thường nhiễm sắc thể. Mỗi kiểu cho một cách tính khả năng khác nhau cho con.
- Xét nghiệm cho những người liên quan: với bệnh lặn, cả hai vợ chồng cần biết mình có mang gen hay không; với bệnh trội, cần biết người trong nhà có mang biến đổi gen đó hay không; với bệnh liên kết X, người mẹ thường là người cần được kiểm tra.
- Gặp bác sĩ tư vấn di truyền cùng với kết quả. Bác sĩ ước lượng khả năng cho từng lần mang thai và giải thích các lựa chọn phù hợp với trường hợp của bạn.
- Dành thời gian suy nghĩ, trao đổi với nhau, có thể hẹn thêm buổi tư vấn. Không có thời hạn bắt buộc phải quyết định trước khi mang thai.
- Khi đã chọn hướng, làm việc với bác sĩ sản hoặc chuyên khoa hỗ trợ sinh sản để lên kế hoạch cụ thể.
Bước đầu tiên là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Không biết chính xác đột biến trong gia đình, nhiều xét nghiệm cho thai hay cho phôi sẽ không thể làm hoặc không đáng tin. Nếu người bệnh đã mất, mẫu bệnh phẩm cũ hoặc xét nghiệm ở bố mẹ, anh chị em đôi khi vẫn giúp lần ra.
Kiểu di truyền và câu hỏi cần trả lời
Bảng dưới tóm tắt ở mức phổ thông, với giả định đơn giản nhất cho từng kiểu. Trường hợp thực tế có nhiều ngoại lệ, như bệnh biểu hiện không đầy đủ hay đột biến mới, nên con số cụ thể cần bác sĩ tính cho từng gia đình.
| Kiểu di truyền | Câu hỏi then chốt | Ví dụ bệnh hay được nhắc |
|---|---|---|
| Lặn trên nhiễm sắc thể thường | Cả hai vợ chồng có cùng mang gen lỗi của bệnh đó không | Thalassemia, một số bệnh chuyển hoá bẩm sinh |
| Trội trên nhiễm sắc thể thường | Bố hoặc mẹ có mang biến đổi gen gây bệnh không, kể cả khi triệu chứng nhẹ | Một số bệnh thần kinh, bệnh mô liên kết |
| Liên kết với nhiễm sắc thể X | Người mẹ có mang gen không; con trai và con gái có khả năng khác nhau | Máu khó đông, loạn dưỡng cơ Duchenne |
| Bất thường nhiễm sắc thể có tính gia đình | Bố hoặc mẹ có mang một chuyển đoạn cân bằng không, dù hoàn toàn khoẻ | Sảy thai nhiều lần, con mắc hội chứng do mất hoặc thừa đoạn nhiễm sắc thể |
| Bệnh có nhiều nguyên nhân phối hợp | Mức tăng so với cộng đồng là bao nhiêu, có yếu tố môi trường nào điều chỉnh được không | Một số dị tật tim, sứt môi hở hàm ếch |
Cột giữa cho thấy vì sao không nên tự suy từ chuyện "bên nội có người bị" để đoán nguy cơ. Với bệnh lặn, người bên kia cũng phải mang gen mới đáng lo; với bệnh liên kết X, bên ngoại thường quan trọng hơn bên nội; với bất thường nhiễm sắc thể, một người hoàn toàn khoẻ vẫn có thể là nguồn gốc.
Các hướng để có con, ở mức nguyên lý
Mang thai tự nhiên, không làm chẩn đoán. Hai vợ chồng chấp nhận khả năng con mắc bệnh, mang thai và được theo dõi thai kỳ, chuẩn bị chăm sóc từ khi con chào đời. Đây là lựa chọn chính đáng, nhất là với những bệnh có điều trị tốt hoặc khi gia đình đã có kinh nghiệm chăm sóc.
Mang thai tự nhiên, có chẩn đoán trước sinh. Khi có thai, gia đình chọn làm thủ thuật lấy mẫu có nguồn gốc từ thai để xét nghiệm đột biến đã biết. Kết quả giúp chuẩn bị trước khi sinh; nếu thai mắc bệnh nặng, gia đình được tư vấn về các lựa chọn theo quy định pháp luật. Hướng này đòi hỏi đã xác định được đột biến trong gia đình.
Thụ tinh trong ống nghiệm kèm xét nghiệm di truyền phôi. Phôi được tạo bên ngoài cơ thể, lấy vài tế bào để xét nghiệm, rồi chuyển phôi không mắc bệnh vào tử cung. Hướng này tránh được việc phải đứng trước quyết định khi thai đã lớn, nhưng là quy trình kéo dài, tốn kém, có tỷ lệ thành công giới hạn, và không phải bệnh nào cũng làm được.
Dùng trứng hoặc tinh trùng hiến tặng. Khi nguồn gen bệnh đến từ một người, dùng giao tử hiến tặng có thể loại bỏ khả năng truyền bệnh từ người đó. Hướng này có những cân nhắc riêng về tâm lý, pháp lý và cách nói chuyện với con sau này, cần được tư vấn kỹ ở cơ sở hỗ trợ sinh sản.
Nhận con nuôi hoặc không sinh con. Một số gia đình chọn con đường làm cha mẹ bằng nhận nuôi, hoặc quyết định không sinh thêm. Đây cũng là lựa chọn cần được tôn trọng như mọi lựa chọn khác, không phải một sự thất bại.
Cân nhắc thế nào khi không có lựa chọn nào trọn vẹn
Ở những buổi tư vấn, nhiều cặp vợ chồng mong bác sĩ nói giúp một câu "nên làm thế này". Điều đó dễ hiểu, vì gánh nặng quyết định rất lớn. Nhưng các lựa chọn ở đây gắn với giá trị riêng của mỗi người: quan niệm về khuyết tật, về việc can thiệp vào thai kỳ, về sức chịu đựng tài chính và tinh thần, về hoàn cảnh chăm sóc những đứa con đã có. Không ai ngoài hai vợ chồng có thể cân những thứ ấy thay.
Một cách giúp sắp xếp suy nghĩ là cùng nhau trả lời vài câu hỏi theo thứ tự. Bệnh này ảnh hưởng tới cuộc sống người bệnh ra sao, theo những gì gia đình đã thấy và theo những gì bác sĩ nói về điều trị hiện nay? Điều gì làm hai người lo nhất: khả năng con mắc bệnh, những quyết định khó khi đã có thai, hay chi phí và thời gian của các quy trình hỗ trợ sinh sản? Hai người có cùng quan điểm về từng hướng không, và nếu khác thì khác ở đâu?
Cũng nên nhớ rằng quyết định không nhất thiết là vĩnh viễn. Có gia đình bắt đầu bằng thụ tinh trong ống nghiệm, sau vài lần chưa thành công thì chuyển sang mang thai tự nhiên kèm chẩn đoán, hoặc ngược lại. Có gia đình chờ vài năm để khoa học có thêm lựa chọn. Một quyết định được đưa ra sau khi đã hiểu rõ là quyết định tốt, bất kể nó là gì.
Người bệnh muốn làm cha mẹ
Nhiều người mắc bệnh di truyền, nhờ điều trị ngày càng tốt, đã lớn lên, đi làm và tính chuyện có con. Với họ, câu hỏi có hai lớp: sức khoẻ của chính mình trong thai kỳ hoặc khi chăm con nhỏ, và khả năng truyền bệnh cho con. Hai lớp này cần hai nhóm bác sĩ: bác sĩ điều trị bệnh chính, và bác sĩ sản cùng bác sĩ di truyền.
Với người bệnh là nữ, một số bệnh làm thai kỳ có nguy cơ cao hơn, cần điều chỉnh thuốc từ trước khi có thai và được theo dõi bởi nhóm nhiều chuyên khoa. Với người bệnh là nam, cần quan tâm tới thuốc đang dùng có ảnh hưởng tới sinh tinh hay không, và khả năng truyền bệnh tuỳ theo kiểu di truyền. Ví dụ, với bệnh liên kết X, người cha mắc bệnh thường truyền gen cho tất cả con gái nhưng không truyền cho con trai, một điểm mà nhiều gia đình không ngờ tới.
Người bạn đời của người bệnh cũng nên được xét nghiệm khi bệnh là bệnh lặn, vì kết quả của họ quyết định phần lớn khả năng con mắc bệnh. Điều quan trọng nhất là người bệnh có quyền mơ ước làm cha mẹ như mọi người, và có quyền được tư vấn đầy đủ, tôn trọng, không bị phán xét.
Khi nào cần gặp bác sĩ và nên hỏi gì
Những gia đình trong hoàn cảnh này nên chủ động đặt lịch tư vấn di truyền trước khi mang thai. Một vài câu hỏi giúp buổi gặp đi thẳng vào việc:
- Bệnh trong gia đình em đã được xác định gen chưa, nếu chưa thì cần làm gì để xác định?
- Với kiểu di truyền này, khả năng con mắc bệnh ở mỗi lần mang thai là bao nhiêu trong trường hợp của vợ chồng em?
- Hướng chẩn đoán trước sinh có làm được với bệnh này không, vào giai đoạn nào, có rủi ro gì?
- Xét nghiệm di truyền phôi có áp dụng được cho bệnh này không, nơi nào thực hiện, cần chuẩn bị gì?
- Nếu con mắc bệnh, điều trị và chăm sóc hiện nay ra sao, gia đình có thể tìm hỗ trợ ở đâu?
- Anh chị em ruột của vợ chồng em có cần xét nghiệm không?
Cần lưu ý rằng ở nước ta, việc lựa chọn giới tính thai nhi bị pháp luật nghiêm cấm. Xét nghiệm di truyền phôi chỉ được dùng cho mục đích phòng bệnh theo chỉ định chuyên môn; với bệnh liên kết X, bác sĩ sẽ giải thích hướng xử lý phù hợp quy định.
Câu hỏi thường gặp
Đã có một con mắc bệnh di truyền, có nên sinh thêm không?
Đây là quyết định của hai vợ chồng, không có câu trả lời đúng cho mọi gia đình. Điều nên làm trước là xác định chính xác bệnh và gen, nghe bác sĩ tư vấn di truyền về khả năng lặp lại và các lựa chọn khi mang thai. Có thông tin đầy đủ, hai người sẽ quyết định được theo hoàn cảnh và mong muốn của mình.
Xét nghiệm di truyền phôi có làm được cho mọi bệnh không?
Không. Xét nghiệm phôi thường cần biết trước chính xác đột biến gây bệnh trong gia đình, và không phải cơ sở nào cũng thực hiện được cho mọi bệnh. Một số trường hợp cần chuẩn bị xét nghiệm riêng cho gia đình trước khi làm. Bác sĩ hỗ trợ sinh sản và bác sĩ di truyền sẽ cho biết bệnh của gia đình bạn có làm được không.
Người mang gen bệnh lặn có nên kết hôn với người cũng mang gen không?
Việc chọn người bạn đời là quyền của mỗi người. Hai người cùng mang gen vẫn có thể kết hôn và có con khoẻ mạnh, với sự hỗ trợ của tư vấn di truyền và các lựa chọn khi mang thai. Điều quan trọng là cả hai biết rõ tình trạng của mình trước khi có con để chủ động.
Bệnh di truyền trội có "nhảy cóc" một đời không?
Với bệnh trội, người mang biến đổi gen thường có biểu hiện, nhưng mức độ có thể rất nhẹ hoặc không rõ ở một số người. Khi đó bệnh trông như "nhảy cóc", dù gen vẫn được truyền. Đây là lý do bác sĩ hỏi kỹ về những người họ hàng có triệu chứng nhẹ, và đôi khi đề nghị xét nghiệm cho cả người trông khoẻ.
Người bệnh đã mất từ lâu thì có xác định được gen không?
Đôi khi vẫn được. Mẫu bệnh phẩm cũ được lưu ở bệnh viện, hoặc xét nghiệm ở bố mẹ, anh chị em của người bệnh, có thể giúp tìm ra đột biến. Nếu không thể, bác sĩ vẫn tư vấn dựa trên chẩn đoán lâm sàng và cây bệnh sử, dù độ chính xác của ước lượng thấp hơn.
Có thể tìm sự hỗ trợ tinh thần ở đâu khi phải đưa ra quyết định này?
Nhiều bệnh viện có bộ phận tư vấn tâm lý hoặc công tác xã hội. Các nhóm, hội người bệnh và gia đình người bệnh của từng bệnh là nơi chia sẻ kinh nghiệm thực tế. Nói chuyện với người đã đi qua hoàn cảnh tương tự thường giúp ích, miễn là bạn nhớ rằng mỗi gia đình có quyết định riêng.