ThuaHuong.comThừa Hưởng
Trước khi kết hôn và sinh con

Tư vấn di truyền trước khi mang thai: buổi tư vấn diễn ra thế nào, cần chuẩn bị gì

Một buổi tư vấn di truyền trước khi có thai gồm những phần nào, cách vẽ bệnh sử ba đời mang theo, bác sĩ hỏi gì, nói gì và quyết định thuộc về ai.

Overhead view of a young Vietnamese couple at a wooden table at home in Can Tho, sketching a family tree with circles and squares on blank paper, warm lamp light

Tư vấn di truyền trước khi mang thai là buổi trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên di truyền để ước lượng khả năng con mắc một bệnh có yếu tố di truyền, và tìm hiểu các lựa chọn trước khi có thai. Buổi tư vấn không phải xét nghiệm, dù có thể dẫn tới xét nghiệm. Phần lớn thời gian là hỏi chuyện, vẽ cây bệnh sử gia đình, giải thích xác suất bằng lời dễ hiểu và trả lời câu hỏi của hai vợ chồng.

Những ai thường được khuyên đi tư vấn: gia đình có người mắc bệnh di truyền đã biết, hai vợ chồng cùng mang gen một bệnh lặn, vợ chồng có quan hệ họ hàng, từng sinh con dị tật hoặc sảy thai nhiều lần, hoặc người mẹ đang mắc bệnh mạn tính cần dùng thuốc lâu dài. Bài này mô tả một buổi tư vấn từ lúc chuẩn bị ở nhà đến lúc ra về, để bạn biết mình sẽ gặp gì và tận dụng buổi gặp tốt nhất.

Tư vấn di truyền khác buổi khám thông thường ở đâu

Ở buổi khám thông thường, bác sĩ thường tập trung vào một người đang có triệu chứng. Ở buổi tư vấn di truyền, đối tượng là cả một gia đình, trong đó có những người không có mặt, thậm chí đã mất, và một đứa trẻ chưa tồn tại. Câu hỏi trung tâm không phải là bạn đang bị gì, mà là trong dòng họ này, bệnh nào có thể đi tiếp sang thế hệ sau và với khả năng ra sao.

Vì vậy buổi tư vấn thường dài hơn một lượt khám, có khi cần hai, ba lần gặp. Lần đầu dùng để thu thập thông tin và quyết định có cần xét nghiệm hay không. Lần sau dùng để đọc kết quả và bàn về các hướng đi. Nhiều người ngạc nhiên vì bác sĩ hỏi rất kỹ về những người họ hàng xa, nhưng đó chính là cách bác sĩ di truyền làm việc: một chi tiết như "có ông chú mất sớm vì bệnh tim" có thể làm thay đổi hướng tìm kiếm.

Một khác biệt nữa là nguyên tắc không chỉ đạo. Người làm tư vấn di truyền được đào tạo để trình bày thông tin trung lập, giải thích các lựa chọn và hệ quả của từng lựa chọn, nhưng không nói thay hai vợ chồng là nên sinh hay không, nên làm thủ thuật nào. Nếu bạn hỏi "nếu là bác sĩ thì bác sĩ sẽ làm gì", câu trả lời thường là một câu hỏi ngược lại về điều quan trọng nhất với gia đình bạn.

Vẽ cây bệnh sử ba đời trước khi đi

Cây bệnh sử, hay phả hệ y khoa, là công cụ đầu tiên của bác sĩ di truyền. Bạn tự vẽ trước ở nhà sẽ giúp buổi tư vấn đi nhanh và chính xác hơn. Cách làm đơn giản như sau:

  1. Bắt đầu từ hai vợ chồng ở giữa tờ giấy. Theo quy ước, nam vẽ hình vuông, nữ vẽ hình tròn, nối hai người bằng một đường ngang.
  2. Vẽ lên trên: bố mẹ mỗi bên, rồi ông bà nội ngoại mỗi bên. Như vậy đã có ba đời tính từ hai bạn.
  3. Vẽ sang ngang: anh chị em ruột của hai bạn, và anh chị em ruột của bố mẹ hai bên, tức cô chú bác dì cậu.
  4. Vẽ xuống dưới nếu có: con của hai bạn từ trước, các cháu con anh chị em. Ghi cả những lần sảy thai, thai lưu đã biết.
  5. Bên cạnh mỗi người, ghi tuổi hiện tại hoặc tuổi khi mất, và bệnh đã biết: thiếu máu phải truyền máu, bệnh tim bẩm sinh, chậm phát triển trí tuệ, động kinh, điếc từ nhỏ, mù màu, ung thư phát hiện ở tuổi trẻ, bệnh thận, đột tử.
  6. Đánh dấu nếu hai bên gia đình có quan hệ họ hàng với nhau, dù xa, hoặc cùng quê một làng nhỏ lâu đời.
  7. Ghi chú những gì không chắc bằng dấu hỏi. Thông tin "nghe nói" vẫn có ích, miễn là bác sĩ biết nó chưa được xác nhận.

Nếu có người thân từng được chẩn đoán một bệnh di truyền cụ thể, giấy ra viện, kết quả xét nghiệm gen của người đó là tài liệu quý nhất bạn có thể mang theo. Biết chính xác tên bệnh và đột biến giúp bác sĩ chọn đúng xét nghiệm cho hai bạn thay vì phải tìm từ đầu.

Trong buổi tư vấn, bác sĩ thường làm gì

Hỏi và hoàn thiện cây bệnh sử. Bác sĩ sẽ hỏi lại từng nhánh, có thể hỏi những chi tiết bạn chưa nghĩ tới: tuổi khởi phát bệnh, người đó có con không, các con có ai bị giống không. Đây là phần mất thời gian nhất và cũng quan trọng nhất.

Đánh giá kiểu di truyền có thể có. Từ cây bệnh sử, bác sĩ xem bệnh trong gia đình có dáng dấp di truyền trội, lặn, liên kết với nhiễm sắc thể giới tính, hay giống một bệnh có nhiều nguyên nhân phối hợp giữa gen và môi trường. Mỗi kiểu cho một cách tính xác suất khác nhau.

Giải thích xác suất bằng ngôn ngữ đời thường. Thay vì phần trăm khô khan, người làm tư vấn hay dùng cách nói như "trong bốn lần mang thai giả định, trung bình có một lần…", và nhấn mạnh rằng xác suất áp dụng cho từng lần mang thai, không phải cho số con trong nhà.

Bàn về xét nghiệm. Nếu cần, bác sĩ giải thích xét nghiệm nào có thể trả lời câu hỏi của gia đình, xét nghiệm đó tìm được gì và không tìm được gì, kết quả có thể ra sao. Bạn có quyền chọn làm hoặc không làm.

Nói về cảm xúc và áp lực gia đình. Buổi tư vấn tốt dành chỗ cho cảm giác lo lắng, tự trách, hay căng thẳng với hai bên nội ngoại. Đây không phải phần phụ: quyết định sinh con được đưa ra bởi những con người đang có cảm xúc, không phải bởi bảng xác suất.

Các tình huống thường được khuyên đi tư vấn

Bảng dưới không phải danh sách đầy đủ, và có mặt trong bảng không có nghĩa là có vấn đề. Đó chỉ là những tình huống mà một buổi tư vấn thường đem lại thông tin có ích trước khi mang thai.

Tình huốngVì sao tư vấn có ích
Gia đình có người mắc bệnh di truyền đã biết tênCó thể xác định hai bạn có mang gen hay không, từ đó tính khả năng cho con
Hai vợ chồng cùng mang gen một bệnh lặnGiải thích xác suất cho từng lần mang thai và các lựa chọn trước, trong khi mang thai
Vợ chồng có quan hệ họ hàngKhả năng cùng mang một gen lặn hiếm cao hơn so với hai người không có họ
Đã sinh con bị dị tật hoặc bệnh chưa rõ nguyên nhânTìm nguyên nhân giúp biết khả năng lặp lại ở lần sau
Sảy thai nhiều lần liên tiếpMột phần nhỏ trường hợp có nguyên nhân về nhiễm sắc thể ở bố hoặc mẹ, có thể tìm được
Mẹ mắc bệnh mạn tính phải dùng thuốc lâu dàiMột số thuốc ảnh hưởng tới thai, cần bàn với bác sĩ điều trị để điều chỉnh trước khi có thai
Tuổi của bố hoặc mẹ caoHiểu nguy cơ thay đổi thế nào theo tuổi và các phương pháp sàng lọc khi mang thai

Nếu bạn không nằm trong tình huống nào ở trên nhưng vẫn lo lắng, cứ hỏi bác sĩ sản hoặc bác sĩ gia đình. Họ sẽ đánh giá xem có cần chuyển tới tư vấn di truyền hay không.

Sau buổi tư vấn: mang về những gì

Một buổi tư vấn tốt kết thúc khi hai bạn hiểu ba điều: nguy cơ của gia đình mình được ước lượng ở mức nào, có những lựa chọn gì, và bước tiếp theo là gì. Nếu ra về mà còn mơ hồ ở điểm nào, bạn hoàn toàn có thể xin hẹn thêm. Nhiều cơ sở gửi kèm một bản tóm tắt bằng văn bản; nếu không có, hãy tự ghi lại ngay trong ngày khi trí nhớ còn mới.

Kết quả tư vấn cũng có thể là tin nhẹ nhõm: sau khi xem kỹ cây bệnh sử, bác sĩ thấy nguy cơ của gia đình không khác mấy so với mọi người, không cần làm thêm gì đặc biệt ngoài khám thai và sàng lọc thông thường. Đó cũng là một kết quả có giá trị, vì nó thay nỗi lo mơ hồ bằng một câu trả lời có cơ sở.

Trong trường hợp ngược lại, khi nguy cơ được xác định là đáng kể, hai bạn không cần quyết định ngay. Thời gian trước khi mang thai chính là lợi thế lớn nhất của việc đi tư vấn sớm. Hãy dùng nó để đọc thêm từ nguồn đáng tin, nói chuyện với nhau, và nếu muốn, trao đổi với những gia đình đã đi qua hoàn cảnh tương tự qua các nhóm hỗ trợ người bệnh.

Tìm nơi tư vấn và câu nên hỏi khi đặt lịch

Tư vấn di truyền thường có ở các bệnh viện sản nhi lớn, khoa di truyền hoặc trung tâm chẩn đoán trước sinh tuyến tỉnh, tuyến trung ương. Khi gọi đặt lịch, bạn có thể hỏi:

  • Cơ sở có bác sĩ chuyên về di truyền y học hay tư vấn do bác sĩ sản đảm nhận?
  • Cần mang theo những giấy tờ gì: kết quả xét nghiệm cũ, giấy ra viện của người thân, sổ khám thai lần trước?
  • Buổi đầu có cần cả hai vợ chồng cùng đến không? Phần lớn trường hợp, câu trả lời là nên.
  • Nếu cần xét nghiệm, mẫu được lấy tại chỗ hay gửi đi nơi khác, thời gian chờ kết quả khoảng bao lâu?
  • Sau khi có kết quả, có buổi hẹn riêng để đọc và giải thích không?

Hãy cẩn trọng với các gói "xét nghiệm gen trọn đời" quảng cáo trên mạng hứa hẹn biết hết bệnh của con trước khi sinh. Xét nghiệm gen có ích nhất khi có câu hỏi cụ thể và có người đọc kết quả đúng chuyên môn. Một bảng kết quả dài không kèm tư vấn dễ gây hoang mang hơn là giúp ích.

Câu hỏi thường gặp

Gia đình không ai bị bệnh di truyền thì có cần tư vấn không?

Phần lớn cặp đôi không có tiền sử gì đặc biệt không cần buổi tư vấn di truyền riêng; khám tiền hôn nhân, khám chuẩn bị mang thai và sàng lọc khi mang thai là đủ. Tuy vậy, nếu hai bạn có họ hàng với nhau, tuổi cao, hoặc có điều gì khiến mình lo lắng, một buổi tư vấn vẫn đáng để hỏi.

Tư vấn di truyền có nhất thiết phải làm xét nghiệm gen không?

Không. Nhiều buổi tư vấn kết thúc mà không cần xét nghiệm, vì cây bệnh sử cho thấy nguy cơ thấp hoặc vì chưa có xét nghiệm phù hợp. Khi có xét nghiệm, bác sĩ giải thích lợi ích, giới hạn, và hai bạn có quyền đồng ý hay từ chối.

Không biết gì về họ hàng bên nội hoặc bên ngoại thì sao?

Nhiều gia đình mất liên lạc với một bên, hoặc người được nhận nuôi không biết gia đình ruột. Bác sĩ vẫn làm việc được với những gì bạn có; thông tin thiếu sẽ được ghi nhận và tính vào khi đánh giá. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm để bù cho phần thông tin không có.

Bác sĩ có nói với gia đình hai bên kết quả của mình không?

Thông tin sức khoẻ và kết quả xét nghiệm của mỗi người được bảo mật. Bác sĩ chỉ trao đổi với người khác khi bạn đồng ý. Tuy nhiên, bác sĩ có thể khuyên bạn tự báo cho người thân ruột thịt nếu kết quả cho thấy họ cũng có thể mang nguy cơ, để họ chủ động đi kiểm tra.

Tư vấn trước khi mang thai khác tư vấn khi đã có thai thế nào?

Khi chưa mang thai, hai vợ chồng có nhiều thời gian và nhiều lựa chọn hơn, kể cả những lựa chọn chỉ thực hiện được trước khi thụ thai. Khi đã có thai, các quyết định gắn với mốc thời gian của thai kỳ, nên áp lực lớn hơn. Vì vậy, người có yếu tố nguy cơ được khuyên đi tư vấn sớm.

Một buổi tư vấn có trả lời chắc chắn con có bị bệnh hay không?

Thường là không, trước khi có thai. Buổi tư vấn ước lượng khả năng, giải thích kiểu di truyền và các lựa chọn. Câu trả lời chắc chắn hơn về một thai cụ thể chỉ có được qua các phương pháp chẩn đoán khi đã có thai hoặc qua xét nghiệm phôi trong thụ tinh trong ống nghiệm, và cũng có giới hạn riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138