Tầm soát thalassemia cho cặp đôi là việc tìm xem mỗi người có mang gen tan máu bẩm sinh hay không, để biết trước khả năng con sinh ra mắc thể bệnh nặng. Điều đáng lo không phải là một người mang gen, vì người mang gen thường khoẻ, mà là khi cả hai cùng mang gen của cùng một loại thalassemia. Chỉ khi đặt kết quả của hai người cạnh nhau, câu trả lời mới có ý nghĩa.
Thời điểm tốt nhất là trước khi cưới hoặc trước khi có thai, vì lúc đó hai người có nhiều lựa chọn và nhiều thời gian nhất. Bài này đi theo đúng trình tự mà một cặp đôi thường trải qua: ai nên làm trước, kết quả sàng lọc nói gì, khi nào cần xét nghiệm sâu hơn, nếu cả hai cùng mang gen thì nghĩa là gì và có những hướng nào để bàn với bác sĩ. Cơ chế di truyền của bệnh và cách chăm trẻ bệnh được viết riêng ở danh mục bệnh di truyền của trang.
Vì sao phải nhìn kết quả của hai người cùng lúc
Thalassemia di truyền theo kiểu lặn: một đứa trẻ chỉ mắc thể nặng khi nhận gen lỗi từ cả bố và mẹ. Vì vậy, nếu chỉ một người trong cặp đôi mang gen, con có thể cũng là người mang gen nhưng không mắc thể nặng. Kết quả của một người, đứng riêng, gần như không trả lời được câu hỏi mà hai người thật sự quan tâm: con mình có thể bị bệnh không.
Nhiều cặp đôi gặp tình huống nửa vời: người vợ đi khám thai, được ghi hồng cầu nhỏ, bác sĩ hỏi chồng đã xét nghiệm chưa, và lúc đó thai đã vài tháng. Mọi việc vẫn làm được, nhưng áp lực thời gian khiến quyết định nào cũng nặng nề hơn. Tầm soát trước khi có thai biến một chuỗi việc gấp gáp thành một kế hoạch có thể bàn bạc thong thả.
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua: thalassemia không phải một bệnh duy nhất mà là một nhóm, trong đó hai nhánh chính là alpha và beta. Hai người cùng mang gen alpha, hoặc cùng mang gen beta, mới là cặp cần tư vấn kỹ nhất. Một người mang alpha, người kia mang beta thường không sinh con mắc thể nặng kiểu cổ điển, nhưng vẫn nên để bác sĩ đánh giá, vì có những kiểu kết hợp và biến thể huyết sắc tố cần xem riêng.
Trình tự tầm soát thường gặp
Mỗi cơ sở có quy trình riêng, và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo tiền sử của từng người. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến, giúp bạn hình dung mình đang ở bước nào:
- Hỏi tiền sử: bác sĩ hỏi trong gia đình hai bên có ai thiếu máu kéo dài, phải truyền máu, lá lách to, hoặc đã được chẩn đoán thalassemia. Đây là dữ kiện quan trọng nhất để quyết định mức độ tìm kiếm.
- Xét nghiệm máu cơ bản: công thức máu cho biết kích thước hồng cầu và lượng huyết sắc tố trong mỗi hồng cầu. Hồng cầu nhỏ, nhạt màu là manh mối gợi ý, chưa phải chẩn đoán.
- Phân biệt với thiếu sắt: hồng cầu nhỏ cũng gặp ở người thiếu sắt, rất phổ biến ở phụ nữ trẻ. Bác sĩ có thể kiểm tra thêm tình trạng sắt để không nhầm hai nguyên nhân với nhau.
- Xét nghiệm chuyên sâu về huyết sắc tố: khi có nghi ngờ, bác sĩ chỉ định các xét nghiệm phân tích thành phần huyết sắc tố để xác định người đó có mang gen và thuộc nhánh nào.
- Xét nghiệm người còn lại: nếu người thứ nhất được xác định mang gen, người bạn đời cần làm xét nghiệm tương ứng. Nhiều cặp đôi chọn làm cả hai ngay từ đầu để đỡ mất thời gian.
- Xét nghiệm gen khi cần: nếu cả hai cùng nghi mang gen cùng nhánh, xét nghiệm ADN giúp xác định chính xác đột biến. Thông tin này cần cho mọi bước tiếp theo, kể cả chẩn đoán trước sinh nếu hai người chọn làm.
- Buổi tư vấn đọc kết quả: hai người cùng ngồi với bác sĩ để nghe giải thích xác suất cho từng lần mang thai và các hướng có thể lựa chọn.
Không phải ai cũng đi hết bảy bước. Nếu xét nghiệm cơ bản và tiền sử của một người hoàn toàn bình thường, bác sĩ có thể dừng ở đó. Ngược lại, gia đình đã có người bệnh thường được đề nghị đi thẳng tới xét nghiệm chuyên sâu.
Những tình huống kết quả và ý nghĩa của từng tình huống
Cả hai không mang gen. Con không có nguy cơ mắc thalassemia thể nặng từ phía bố mẹ. Hai bạn có thể ghi lại kết quả để sau này kể cho con, và để không phải làm lại khi mang thai.
Chỉ một người mang gen. Con không mắc thể nặng, nhưng có khả năng là người mang gen giống bố hoặc mẹ. Điều nên làm là ghi nhớ thông tin này; khi con trưởng thành và tính chuyện lập gia đình, con cũng nên đi tầm soát.
Cả hai cùng mang gen của cùng một nhánh. Đây là tình huống cần tư vấn di truyền. Ở mỗi lần mang thai, có một khả năng nhất định con nhận gen lỗi từ cả hai người và mắc thể bệnh nặng. Xác suất này lặp lại ở mọi lần có thai, không phụ thuộc lần trước. Mức nặng nhẹ thực tế còn tuỳ vào loại đột biến cụ thể của từng người.
Hai người mang gen khác nhánh, hoặc có biến thể huyết sắc tố. Thường ít đáng lo hơn trường hợp trên, nhưng vẫn cần bác sĩ đọc kỹ, vì một số kết hợp có thể gây thiếu máu ở mức trung gian. Đừng tự suy luận từ bảng xác suất trên mạng.
Kết quả chưa rõ ràng. Có khi chỉ số nằm ở vùng ranh giới, hoặc người đó vừa thiếu sắt vừa có dấu hiệu mang gen. Bác sĩ có thể hẹn bổ sung sắt rồi làm lại, hoặc đề nghị xét nghiệm gen để trả lời dứt khoát. Khoảng chờ này khó chịu nhưng cần thiết.
Khi cả hai cùng mang gen: những hướng để bàn với bác sĩ
Biết cả hai cùng mang gen không có nghĩa là không thể có con khoẻ mạnh. Nó có nghĩa là hai người đứng trước một số lựa chọn, và mỗi lựa chọn có cái được, cái phải cân nhắc riêng. Bác sĩ tư vấn di truyền có nhiệm vụ trình bày đầy đủ các hướng, không thay hai người quyết định.
Hướng thứ nhất là mang thai tự nhiên và theo dõi chặt chẽ. Khi có thai, hai người có thể chọn làm chẩn đoán trước sinh để biết thai có mắc thể nặng hay không. Chẩn đoán trước sinh là thủ thuật lấy mẫu từ thai hoặc phần phụ của thai để xét nghiệm gen, có rủi ro nhất định mà bác sĩ sản sẽ giải thích. Kết quả giúp gia đình chuẩn bị, và nếu thai mắc bệnh nặng, hai người sẽ được tư vấn về các lựa chọn theo quy định pháp luật.
Hướng thứ hai là thụ tinh trong ống nghiệm kèm xét nghiệm di truyền phôi trước khi chuyển vào tử cung, để chọn phôi không mắc thể nặng. Đây là quy trình phức tạp, tốn thời gian và chi phí, không phải nơi nào cũng thực hiện, và kết quả không bảo đảm có thai ngay. Một số cặp đôi khác cân nhắc dùng trứng hoặc tinh trùng hiến tặng, hoặc nhận con nuôi.
Cũng có cặp đôi chọn mang thai mà không làm chẩn đoán, chấp nhận khả năng con mắc bệnh và chuẩn bị chăm sóc. Đây cũng là một lựa chọn chính đáng. Điều quan trọng là quyết định được đưa ra khi hai người đã hiểu rõ bệnh, hiểu cách điều trị hiện nay và có đủ thời gian suy nghĩ, chứ không phải trong vội vã.
Những câu nên hỏi ở buổi tư vấn
Buổi tư vấn đầu tiên thường nhiều thông tin, dễ quên. Bảng dưới gợi ý câu hỏi theo từng mối quan tâm; bạn có thể chép vào điện thoại và đánh dấu khi đã được trả lời.
| Mối quan tâm | Câu có thể hỏi bác sĩ |
|---|---|
| Hiểu đúng kết quả | Hai em mang loại đột biến nào, nếu con nhận cả hai thì bệnh thường ở mức nào |
| Xác suất | Mỗi lần mang thai, khả năng con mắc thể nặng, mang gen hoặc không mang gen là bao nhiêu với trường hợp của hai em |
| Thời điểm | Nếu muốn chẩn đoán trước sinh thì làm vào giai đoạn nào của thai kỳ, kết quả mất bao lâu |
| Rủi ro thủ thuật | Thủ thuật lấy mẫu có những rủi ro gì, nơi nào thực hiện |
| Các lựa chọn khác | Với trường hợp của hai em, thụ tinh trong ống nghiệm kèm xét nghiệm phôi có phù hợp không, cần chuẩn bị gì |
| Người thân | Anh chị em ruột của hai em có nên đi xét nghiệm không |
| Nếu con mắc bệnh | Trẻ mắc thể này được điều trị và theo dõi ra sao, nơi nào chuyên sâu |
Bạn có thể xin bác sĩ ghi tóm tắt kết quả và loại đột biến vào sổ khám. Thông tin này cần cho mọi lần mang thai sau và cho anh chị em ruột của hai bạn khi họ đi tầm soát.
Kết quả của mình là thông tin của cả họ hàng
Một điều ít người nghĩ tới: khi bạn được xác định mang gen thalassemia, khả năng anh chị em ruột của bạn cũng mang gen là đáng kể, vì cùng thừa hưởng từ một cặp bố mẹ. Ít nhất một trong hai bố mẹ của bạn gần như chắc chắn cũng mang gen. Đây là lý do bác sĩ thường khuyên báo cho người thân ruột thịt, nhất là những người đang tìm hiểu để kết hôn.
Cách nói nên nhẹ nhàng và bám vào sự thật: em mới đi xét nghiệm, biết mình mang gen thalassemia, loại này có thể có trong nhà mình, anh chị nên đi kiểm tra trước khi có con. Tránh những câu như "nhà mình bị bệnh" hay "gen nhà mình xấu", vì người mang gen không có bệnh, và cách nói ấy dễ khiến người nghe phản ứng thay vì đi khám.
Cũng không nên dùng kết quả tầm soát làm lý do soi xét gia đình người yêu hay đặt điều kiện trong chuyện cưới hỏi. Mang gen là chuyện phổ biến, không ai chọn được, và không nói gì về giá trị của một con người. Thông tin này có ích nhất khi được dùng để chăm lo cho những đứa trẻ sắp chào đời, chứ không phải để phân loại người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nên tầm soát thalassemia lúc nào là tốt nhất?
Tốt nhất là trước khi có thai, lý tưởng là khi hai người tính chuyện kết hôn. Lúc đó có đủ thời gian làm các bước xét nghiệm, đọc kết quả và cân nhắc lựa chọn. Nếu đã có thai mà chưa tầm soát, vẫn nên làm sớm ngay từ lần khám thai đầu để còn kịp các bước tiếp theo.
Chỉ một người đi xét nghiệm có đủ không?
Có thể bắt đầu bằng một người, thường là người có tiền sử gia đình hoặc đang khám thai. Nếu người đó không mang gen, nhiều trường hợp không cần làm thêm. Nếu người đó mang gen, người bạn đời bắt buộc phải xét nghiệm thì mới biết nguy cơ của con. Làm cả hai cùng lúc giúp tiết kiệm thời gian.
Đang thiếu sắt có làm sai kết quả tầm soát không?
Thiếu sắt cũng làm hồng cầu nhỏ và nhạt màu, nên có thể gây nhầm lẫn ở bước sàng lọc đầu, và đôi khi làm khó đọc một số xét nghiệm chuyên sâu. Bác sĩ thường đánh giá tình trạng sắt song song, có khi điều chỉnh rồi hẹn làm lại. Đừng tự uống sắt trước khi xét nghiệm mà không hỏi bác sĩ.
Hai người cùng mang gen thì có nên cưới nhau không?
Đó là quyết định của hai người, không phải của bác sĩ hay xét nghiệm. Cùng mang gen không ngăn cản việc kết hôn và cũng không có nghĩa con chắc chắn mắc bệnh. Hai bạn nên nghe tư vấn di truyền đầy đủ về xác suất và các lựa chọn khi có con, rồi cùng nhau quyết định.
Đã có một con khoẻ mạnh thì có cần tầm soát trước khi sinh con thứ hai không?
Có, nếu trước đó chưa từng tầm soát. Một đứa con khoẻ không cho biết bố mẹ có mang gen hay không, vì xác suất được tính lại ở mỗi lần mang thai. Gia đình định sinh thêm nên hỏi bác sĩ về việc tầm soát cho cả hai vợ chồng.
Kết quả tầm soát có cần làm lại ở mỗi lần mang thai không?
Tình trạng mang gen là cố định suốt đời, nên khi đã xác định chắc chắn bằng xét nghiệm chuyên sâu hoặc xét nghiệm gen thì thường không phải làm lại. Bạn chỉ cần giữ bản kết quả và đưa cho bác sĩ ở mỗi lần khám thai. Bác sĩ có thể vẫn làm công thức máu để theo dõi thiếu máu trong thai kỳ.