Sàng lọc trước sinh là nhóm phương pháp ước lượng khả năng thai nhi mắc một số bất thường, phổ biến nhất là bất thường nhiễm sắc thể và một số dị tật, mà không can thiệp vào thai. Kết quả sàng lọc không nói thai "có" hay "không" mắc bệnh. Nó xếp thai vào nhóm nguy cơ cao hoặc nguy cơ thấp, để bác sĩ và gia đình quyết định có cần đi bước tiếp theo, tức chẩn đoán trước sinh, hay không.
Hiểu đúng hai chữ "sàng lọc" và "chẩn đoán" là điều quan trọng nhất trong cả quá trình, vì phần lớn nỗi hoảng sợ của các bà mẹ đến từ việc đọc kết quả sàng lọc như một chẩn đoán. Bài này giải thích nguyên lý của các nhóm phương pháp, cách đọc một kết quả nguy cơ, những giới hạn ít được nói tới, và việc nên làm khi cầm trên tay kết quả bất thường. Lịch và loại sàng lọc phù hợp với từng thai kỳ do bác sĩ sản chỉ định.
Sàng lọc và chẩn đoán: hai việc khác nhau
Hai cụm từ này hay bị dùng lẫn trong lời nói hằng ngày, nhưng trong y khoa chúng là hai bậc khác nhau. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau ở mức nguyên lý.
| Tiêu chí | Sàng lọc trước sinh | Chẩn đoán trước sinh |
|---|---|---|
| Mục đích | Tìm ra những thai có nguy cơ cao trong số rất nhiều thai | Xác định một thai cụ thể có mắc bất thường hay không |
| Cách làm | Siêu âm, xét nghiệm máu của mẹ, không chạm tới thai | Lấy mẫu tế bào có nguồn gốc từ thai qua thủ thuật để phân tích |
| Rủi ro cho thai | Không có rủi ro trực tiếp từ việc lấy mẫu | Có rủi ro nhỏ liên quan tới thủ thuật, bác sĩ sẽ giải thích cụ thể |
| Kết quả trả về | Một mức nguy cơ, thường ghi dạng tỷ lệ hoặc cao, thấp | Kết quả có hoặc không có bất thường được tìm |
| Ai được đề nghị | Thường được giới thiệu cho mọi thai phụ | Thai có kết quả sàng lọc nguy cơ cao hoặc gia đình có nguy cơ đã biết |
Có thể hình dung sàng lọc như tấm lưới thưa: nó giữ lại phần lớn những thai cần xem kỹ, nhưng cũng giữ nhầm một số thai bình thường, và đôi khi để lọt. Chẩn đoán là bước xem kỹ từng trường hợp mà lưới đã giữ lại.
Các nhóm phương pháp sàng lọc ở mức nguyên lý
Siêu âm thai. Siêu âm ở những mốc nhất định của thai kỳ cho phép đo một số chỉ số và quan sát hình thái thai. Một số dấu hiệu trên siêu âm làm tăng hoặc giảm ước lượng nguy cơ bất thường nhiễm sắc thể; siêu âm hình thái ở giai đoạn sau giúp phát hiện nhiều dị tật về cấu trúc như tim, cột sống, chi, thành bụng.
Xét nghiệm sinh hoá máu mẹ. Trong máu mẹ có những chất do bánh nhau và thai tạo ra. Nồng độ các chất này thay đổi khác thường ở một số thai có bất thường. Khi kết hợp nồng độ với tuổi mẹ, tuổi thai và các chỉ số siêu âm, phần mềm tính ra một mức nguy cơ.
Xét nghiệm ADN tự do của thai trong máu mẹ. Trong máu người mẹ có những đoạn ADN nhỏ trôi nổi, một phần có nguồn gốc từ bánh nhau, mang thông tin di truyền gần với thai. Phân tích các đoạn này giúp sàng lọc một số bất thường nhiễm sắc thể với độ nhạy cao hơn các phương pháp sinh hoá. Tuy vậy, đây vẫn là sàng lọc, không phải chẩn đoán.
Kết hợp nhiều phương pháp. Trong thực hành, bác sĩ thường phối hợp siêu âm với một loại xét nghiệm máu, và lựa chọn phụ thuộc vào tuổi thai lúc đến khám, tiền sử, nguyện vọng của gia đình và điều kiện của cơ sở. Không có một phương pháp nào phù hợp cho mọi người.
Đọc một kết quả nguy cơ: con số nói gì
Kết quả sàng lọc sinh hoá thường được ghi dưới dạng tỷ lệ, ví dụ giả định một trên vài trăm hoặc một trên vài nghìn. Cách hiểu đúng là: trong rất nhiều thai có cùng các chỉ số như thai này, trung bình có một thai mắc bất thường đó. Tỷ lệ một trên hai trăm nghe đáng sợ, nhưng nói theo cách khác thì trong hai trăm thai giống vậy, có một trăm chín mươi chín thai không mắc.
Mỗi phòng xét nghiệm đặt một ngưỡng cắt. Thai có nguy cơ cao hơn ngưỡng được ghi là "nguy cơ cao", thấp hơn được ghi là "nguy cơ thấp". Ngưỡng này là một quy ước để quyết định ai nên được tư vấn thêm, không phải ranh giới giữa bệnh và không bệnh. Một thai nằm ngay trên ngưỡng và một thai nằm ngay dưới ngưỡng thực ra có mức nguy cơ gần như nhau.
Với xét nghiệm ADN tự do, kết quả thường ghi gọn hơn, kiểu nguy cơ cao hoặc thấp cho từng bất thường được tìm. Độ chính xác cao hơn không có nghĩa là tuyệt đối. Một kết quả nguy cơ cao ở đây vẫn cần được khẳng định bằng chẩn đoán trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào, vì ADN trong máu mẹ chủ yếu đến từ bánh nhau, mà bánh nhau đôi khi mang bất thường không có ở thai.
Ngoài ra, mọi phương pháp sàng lọc chỉ tìm những gì nó được thiết kế để tìm. Một kết quả nguy cơ thấp cho hội chứng Down không nói gì về một bệnh gen đơn lẻ hay một dị tật tim. Đó là lý do khám thai và siêu âm theo lịch vẫn cần tiếp tục dù kết quả sàng lọc đẹp.
Những giới hạn ít được nói tới
Sàng lọc trước sinh có giá trị lớn, nhưng gia đình nên biết rõ cả những gì nó không làm được để đặt kỳ vọng đúng:
- Dương tính giả: một số thai hoàn toàn bình thường vẫn bị xếp vào nhóm nguy cơ cao. Đây là cái giá của việc muốn bắt được nhiều trường hợp bất thường nhất có thể.
- Âm tính giả: một số ít thai có bất thường vẫn được xếp vào nhóm nguy cơ thấp. Không phương pháp sàng lọc nào bắt được tất cả.
- Phụ thuộc thông tin đầu vào: tuổi thai tính sai, cân nặng mẹ ghi sai, song thai chưa được phát hiện đều có thể làm sai lệch con số nguy cơ của xét nghiệm sinh hoá.
- Không thay cho siêu âm hình thái: nhiều dị tật cấu trúc không liên quan tới nhiễm sắc thể chỉ phát hiện được khi siêu âm ở đúng giai đoạn.
- Không phát hiện mọi bệnh di truyền: các bệnh gen đơn lẻ như thalassemia thường không nằm trong sàng lọc thường quy; gia đình có nguy cơ cần đi theo con đường tư vấn và xét nghiệm riêng.
- Có thể phát hiện điều không ngờ: đôi khi kết quả gợi ý một bất thường ở chính người mẹ hoặc một tình trạng khó giải thích, cần tư vấn chuyên sâu.
Biết những giới hạn này không phải để nghi ngờ sàng lọc, mà để khi kết quả bất thường thì bình tĩnh hơn, và khi kết quả bình thường thì không bỏ qua các lần khám sau.
Nhận kết quả nguy cơ cao: làm gì tiếp
Khoảng thời gian từ lúc nhận kết quả nguy cơ cao đến lúc có câu trả lời chắc chắn thường là những ngày khó khăn nhất. Một trình tự rõ ràng giúp gia đình đi qua giai đoạn này:
- Hít một hơi và đọc lại chữ trên tờ kết quả: đây là nguy cơ, chưa phải chẩn đoán. Phần lớn thai có kết quả nguy cơ cao ở xét nghiệm sinh hoá cuối cùng không mắc bất thường.
- Đặt lịch gặp bác sĩ sản hoặc bác sĩ tại trung tâm chẩn đoán trước sinh càng sớm càng tốt, vì một số bước tiếp theo gắn với mốc tuổi thai.
- Đi cùng chồng hoặc người thân. Buổi tư vấn sẽ có nhiều thông tin và cần hai người cùng nghe, cùng hỏi.
- Nghe bác sĩ giải thích các lựa chọn: làm chẩn đoán trước sinh bằng thủ thuật lấy mẫu, làm thêm một phương pháp sàng lọc khác, hoặc không làm thêm và theo dõi. Hỏi rõ lợi ích, rủi ro, thời gian chờ của từng hướng.
- Nếu chọn làm chẩn đoán, hỏi về chuẩn bị trước thủ thuật, cách nghỉ ngơi sau đó, dấu hiệu nào cần quay lại ngay.
- Trong lúc chờ kết quả, hạn chế tự tra cứu trên mạng hoặc đọc hội nhóm, nơi những trường hợp đáng sợ nhất thường được kể nhiều nhất.
- Khi có kết quả chẩn đoán, gặp lại bác sĩ để nghe giải thích, dù kết quả là bình thường hay không.
Nếu chẩn đoán xác nhận thai có bất thường, gia đình sẽ được tư vấn về tình trạng đó, khả năng điều trị sau sinh nếu có, và các lựa chọn theo quy định pháp luật. Đây là quyết định của gia đình, và bác sĩ có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin, không thay gia đình quyết định.
Giữ bình tĩnh và giữ quyền lựa chọn
Sàng lọc trước sinh là tự nguyện. Mỗi thai phụ có quyền được giải thích đầy đủ trước khi làm, và có quyền từ chối. Có gia đình muốn biết càng nhiều càng tốt để chuẩn bị; có gia đình chọn chỉ khám thai cơ bản. Cả hai lựa chọn đều cần được tôn trọng, và người mẹ không nên bị gây áp lực từ bất kỳ phía nào, kể cả từ người thân.
Một điều nên nhớ: kết quả sàng lọc không phải lời phán xét về người mẹ. Bất thường nhiễm sắc thể phần lớn xảy ra ngẫu nhiên trong quá trình tạo trứng, tinh trùng hoặc phân chia tế bào sớm, không phải do mẹ ăn uống sai, làm việc nặng hay suy nghĩ nhiều. Lời trách móc từ gia đình trong những ngày này gây tổn thương sâu mà không giúp được gì.
Cuối cùng, nếu bạn thấy lo âu kéo dài, mất ngủ, không thể tập trung trong thời gian chờ đợi, hãy nói với bác sĩ. Hỗ trợ tâm lý trong thai kỳ là một phần của chăm sóc thai sản, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Kết quả sàng lọc nguy cơ cao có nghĩa là con bị Down không?
Không. Nguy cơ cao nghĩa là thai được xếp vào nhóm cần xem xét thêm. Phần lớn thai có kết quả nguy cơ cao ở sàng lọc sinh hoá cuối cùng hoàn toàn bình thường. Chỉ chẩn đoán trước sinh bằng phân tích tế bào có nguồn gốc từ thai mới trả lời được thai có mắc hay không.
Đã làm xét nghiệm ADN trong máu mẹ thì có cần siêu âm hình thái nữa không?
Vẫn cần. Xét nghiệm ADN trong máu mẹ chủ yếu sàng lọc một số bất thường nhiễm sắc thể, còn siêu âm hình thái giúp phát hiện các dị tật về cấu trúc của tim, não, cột sống, chi và nhiều cơ quan khác. Hai việc bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Kết quả nguy cơ thấp có bảo đảm con khoẻ mạnh không?
Không có phương pháp sàng lọc nào bảo đảm điều đó. Nguy cơ thấp nghĩa là khả năng mắc những bất thường được tìm là nhỏ, nhưng không bằng không, và không nói gì về những bệnh không nằm trong phạm vi xét nghiệm. Gia đình vẫn cần khám thai đầy đủ theo hẹn.
Sàng lọc trước sinh có hại cho thai không?
Siêu âm và lấy máu mẹ không can thiệp vào thai, nên không có rủi ro trực tiếp cho thai từ việc lấy mẫu. Rủi ro nhỏ chỉ đặt ra ở các thủ thuật chẩn đoán lấy mẫu từ thai hoặc phần phụ của thai, và bác sĩ sẽ giải thích cụ thể trước khi gia đình quyết định.
Mẹ trẻ tuổi có cần sàng lọc trước sinh không?
Bất thường nhiễm sắc thể có thể xảy ra ở mọi độ tuổi của mẹ, dù khả năng tăng dần theo tuổi. Trên thực tế, vì số người mẹ trẻ đông hơn, nhiều em bé mắc bất thường được sinh ra từ những bà mẹ trẻ. Vì vậy sàng lọc thường được giới thiệu cho mọi thai phụ, không chỉ người lớn tuổi.
Có thể từ chối sàng lọc trước sinh không?
Có. Sàng lọc trước sinh là tự nguyện, thai phụ có quyền được giải thích và có quyền không làm. Nếu từ chối, bạn vẫn được khám thai và chăm sóc bình thường. Nên nói rõ mong muốn của mình với bác sĩ để được tư vấn những gì vẫn nên theo dõi trong thai kỳ.