Khám trước khi mang thai là buổi khám vợ chồng đi khi đã có kế hoạch có con trong vài tháng tới, để đưa sức khoẻ của cả hai về trạng thái tốt nhất trước thời điểm thụ thai. Nhiều quyết định quan trọng cho thai nhi diễn ra trong những tuần đầu, khi người mẹ có khi còn chưa biết mình có thai. Chuẩn bị từ trước là cách duy nhất để những tuần đó diễn ra trong điều kiện tốt.
Khám trước khi mang thai khác khám tiền hôn nhân ở trọng tâm. Khám tiền hôn nhân nhìn rộng vào sức khoẻ hai người và nguy cơ giữa hai bên; khám trước khi mang thai tập trung vào những gì cụ thể cần điều chỉnh để thai kỳ thuận lợi: bệnh nền, thuốc đang dùng, vi chất, miễn dịch, cân nặng, thói quen. Nếu hai bạn mới cưới và định có con ngay, hai buổi này có thể gộp làm một. Bài này đi qua từng phần, ở mức nguyên lý.
Vì sao nên bắt đầu khoảng ba tháng trước
Có ba lý do khiến mốc khoảng ba tháng thường được nhắc tới. Thứ nhất, các cơ quan quan trọng của thai, như ống thần kinh, tim, hình thành rất sớm, nhiều phần ngay trong tháng đầu sau thụ thai. Những gì người mẹ dùng, thiếu hay tiếp xúc trong giai đoạn này có ý nghĩa lớn, mà lúc ấy nhiều người chưa biết mình có thai để điều chỉnh.
Thứ hai, một số việc chuẩn bị cần thời gian để có tác dụng: bổ sung vi chất cần một thời gian để cơ thể đạt mức đủ, đổi thuốc điều trị bệnh mạn tính cần thời gian để bệnh ổn định với thuốc mới, một số vắc xin cần chờ một khoảng sau tiêm mới nên có thai. Bắt đầu sát ngày mang thai thì những việc này không kịp.
Thứ ba, ở phía người chồng, tinh trùng cần khoảng vài tháng để hình thành và trưởng thành. Những thay đổi về lối sống như bỏ thuốc lá, bớt rượu bia, chỉ phản ánh vào chất lượng tinh trùng sau một khoảng thời gian tương ứng. Vì vậy, chuẩn bị không chỉ là việc của người vợ. Con số ba tháng không phải quy tắc cứng; điều quan trọng là bắt đầu sớm hơn thay vì muộn hơn.
Bệnh nền: kiểm soát trước, mang thai sau
Tăng huyết áp. Huyết áp cao trước khi mang thai làm tăng nguy cơ tiền sản giật và các biến chứng khác. Một số thuốc hạ áp không phù hợp với thai kỳ; bác sĩ tim mạch hoặc nội khoa cần chuyển sang thuốc phù hợp từ trước khi có thai.
Đái tháo đường. Đường máu kiểm soát kém trong giai đoạn đầu thai kỳ liên quan tới nguy cơ dị tật và sảy thai cao hơn. Đưa đường máu về mục tiêu trước khi thụ thai là một trong những việc chuẩn bị có hiệu quả rõ nhất.
Bệnh tuyến giáp. Cả cường giáp lẫn suy giáp đều cần được điều chỉnh trước và theo dõi trong thai kỳ, vì nhu cầu hormone tuyến giáp thay đổi khi mang thai và thai nhi phụ thuộc vào hormone của mẹ trong những tháng đầu.
Động kinh và các bệnh thần kinh, tâm thần. Một số thuốc chống động kinh, thuốc điều trị rối loạn khí sắc có thể ảnh hưởng tới thai. Tuyệt đối không tự ngừng thuốc khi biết có thai, vì cơn bệnh không kiểm soát cũng nguy hiểm. Cần bác sĩ chuyên khoa cân nhắc và điều chỉnh từ trước.
Bệnh tự miễn, bệnh tim, bệnh thận. Những bệnh này thường cần thời gian ổn định trước khi mang thai và một nhóm nhiều chuyên khoa theo dõi trong thai kỳ. Bác sĩ điều trị có thể khuyên thời điểm phù hợp để có thai.
Rà soát thuốc, vi chất và miễn dịch
Phần này hay bị bỏ sót vì nhiều người không coi thuốc bổ hay thuốc nam là "thuốc". Bảng dưới gợi ý những gì nên mang ra bàn với bác sĩ; quyết định cụ thể cho từng người do bác sĩ đưa ra.
| Nội dung | Vì sao cần rà soát | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Thuốc kê đơn dùng lâu dài | Một số thuốc có thể ảnh hưởng tới thai giai đoạn sớm | Mang toàn bộ đơn thuốc đến buổi khám, không tự ngừng hay tự đổi |
| Thuốc không kê đơn, thuốc bổ, thực phẩm chức năng | Có sản phẩm chứa vitamin A liều cao, thảo dược hay hormone không rõ hàm lượng | Liệt kê hết, kể cả loại uống thỉnh thoảng |
| Thuốc nam, thuốc bắc tự mua | Thành phần và hàm lượng thường không rõ ràng | Hỏi bác sĩ trước khi tiếp tục dùng |
| Axit folic và vi chất khác | Bổ sung axit folic từ trước khi có thai giúp giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh | Hỏi bác sĩ về thời điểm bắt đầu và liều phù hợp với bạn |
| Miễn dịch với một số bệnh có vắc xin | Một số bệnh nhiễm trong thai kỳ gây hại cho thai; một số vắc xin cần tiêm xong trước khi mang thai một thời gian | Hỏi bác sĩ cần kiểm tra miễn dịch hay tiêm bổ sung gì, chờ bao lâu |
Về axit folic, khuyến cáo bổ sung từ trước khi mang thai đã có từ nhiều năm, dựa trên bằng chứng nghiên cứu vững chắc về dị tật ống thần kinh. Liều có thể khác nhau tuỳ người, ví dụ người từng sinh con bị dị tật ống thần kinh hoặc đang dùng một số thuốc chống động kinh có thể được chỉ định khác. Đó là lý do nên hỏi bác sĩ thay vì tự mua theo lời quảng cáo. Lịch tiêm phòng trước khi mang thai được viết kỹ ở các trang chuyên về tiêm chủng.
Lối sống: những thay đổi đáng làm nhất
Không cần biến cuộc sống thành một bảng quy tắc dài. Những thay đổi dưới đây có tác động rõ nhất, áp dụng cho cả hai vợ chồng khi có thể:
- Bỏ thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử, và tránh khói thuốc thụ động trong nhà. Hút thuốc liên quan tới khó có thai, sảy thai, thai chậm phát triển.
- Ngừng rượu bia khi đang cố gắng có thai. Không có mức rượu nào được xác định là an toàn trong thai kỳ, và những tuần đầu là lúc người mẹ thường chưa biết mình có thai.
- Đưa cân nặng về mức hợp lý nếu đang thừa cân hoặc thiếu cân nhiều. Cả hai thái cực đều ảnh hưởng tới khả năng có thai và diễn tiến thai kỳ.
- Vận động đều đặn ở mức vừa phải. Người đã quen tập luyện có thể tiếp tục, hỏi bác sĩ khi có thai về cường độ phù hợp.
- Ăn đa dạng, đủ rau, đạm, ngũ cốc; hạn chế thực phẩm sống, chưa nấu chín, và loại cá có thể chứa nhiều thuỷ ngân.
- Rà soát môi trường làm việc: hoá chất, dung môi, thuốc trừ sâu, bức xạ, kim loại nặng. Hỏi về biện pháp bảo hộ hoặc tạm chuyển việc khi cần.
- Khám răng miệng và điều trị trước. Chữa răng trong thai kỳ vẫn làm được nhưng nhiều thủ thuật dễ dàng hơn khi chưa có thai.
Mỗi thay đổi đều có giá trị riêng, không cần đạt hoàn hảo mới bắt đầu thử có thai. Nếu chỉ chọn được một việc, việc có hiệu quả lớn nhất với nhiều người là bỏ thuốc lá và ngừng rượu bia.
Người chồng cũng đi khám: không phải đi cho có
Trong nhiều gia đình, chuẩn bị mang thai vẫn được xem là việc của người vợ, người chồng chỉ đi cùng cho vui. Thực tế, sức khoẻ của người chồng góp vào khả năng có thai, chất lượng tinh trùng và cả một phần nguy cơ di truyền cho con. Người chồng cũng cần được hỏi bệnh sử, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng và thói quen.
Một số tình huống ở người chồng đặc biệt nên kể với bác sĩ: từng bị quai bị sau tuổi dậy thì có biến chứng ở tinh hoàn, phẫu thuật vùng bẹn hoặc bìu, đang dùng thuốc điều trị kéo dài, từng dùng sản phẩm chứa hormone khi tập thể hình, làm việc trong môi trường nóng hoặc tiếp xúc hoá chất. Những thông tin này giúp bác sĩ biết có cần làm tinh dịch đồ hay không.
Người chồng còn đóng góp phần không nhỏ vào môi trường sống của người vợ: bỏ thuốc lá để vợ khỏi hít khói, cùng ăn uống lành mạnh, chia sẻ việc nhà để vợ đủ nghỉ ngơi. Khi cả hai cùng tham gia, chuẩn bị mang thai trở thành dự án chung của gia đình chứ không phải gánh nặng một người mang.
Một lịch chuẩn bị gợi ý
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một cặp vợ chồng khoẻ mạnh, định bắt đầu thử có thai sau khoảng ba tháng. Người có bệnh nền cần thời gian dài hơn và làm theo kế hoạch của bác sĩ điều trị.
- Tuần đầu: hai vợ chồng cùng ngồi lại, liệt kê thuốc đang dùng, tiền sử bệnh của mỗi người và họ hàng hai bên, đặt lịch khám.
- Buổi khám: bác sĩ hỏi bệnh, thăm khám, chỉ định xét nghiệm cần thiết, tư vấn vi chất, miễn dịch và điều chỉnh thuốc nếu có.
- Những tuần sau: tiêm phòng nếu được chỉ định và ghi lại ngày tiêm để biết khi nào có thể bắt đầu thử có thai; bắt đầu bổ sung vi chất theo hướng dẫn.
- Song song: bỏ thuốc lá, ngừng rượu bia, điều chỉnh ăn uống và vận động; khám răng nếu cần.
- Tái khám nếu có bệnh nền hoặc kết quả cần theo dõi, để bác sĩ xác nhận đã đến thời điểm phù hợp.
- Khi bắt đầu thử có thai: ghi lại ngày kinh, tiếp tục các thói quen tốt, và đi khám thai sớm khi trễ kinh, thử thai dương tính.
Nếu sau một thời gian cố gắng mà chưa có thai, hãy đi khám cả hai vợ chồng thay vì chờ đợi quá lâu, nhất là khi người vợ đã ngoài ba mươi lăm hoặc có kinh nguyệt không đều.
Câu hỏi thường gặp
Đã khám tiền hôn nhân rồi thì có cần khám trước khi mang thai nữa không?
Nếu buổi khám tiền hôn nhân đã gần đây và hai bạn định có con ngay, phần lớn thông tin đã có, bác sĩ chỉ bổ sung phần còn thiếu như vi chất, điều chỉnh thuốc. Nếu đã cách vài năm, sức khoẻ, thuốc men và miễn dịch có thể đã thay đổi, nên đi khám lại trước khi có thai.
Có cần uống vitamin tổng hợp cho bà bầu từ trước khi có thai không?
Điều có bằng chứng rõ nhất là bổ sung axit folic từ trước khi có thai. Các vi chất khác tuỳ chế độ ăn và tình trạng của từng người. Bạn nên hỏi bác sĩ về sản phẩm và liều phù hợp, tránh tự dùng nhiều loại cùng lúc vì có thể thừa một số vi chất như vitamin A.
Đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, biết có thai thì có nên ngừng ngay không?
Không nên tự ngừng. Nhiều bệnh nếu ngừng thuốc đột ngột sẽ bùng phát và gây hại cho cả mẹ lẫn thai. Hãy liên hệ bác sĩ điều trị ngay khi biết có thai để được cân nhắc tiếp tục, đổi thuốc hay chỉnh liều. Tốt nhất là bàn việc này từ trước khi có thai.
Người chồng cần khám những gì trước khi vợ mang thai?
Người chồng thường được hỏi bệnh sử, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng, thói quen và được khám tổng quát. Tinh dịch đồ và các xét nghiệm khác chỉ làm khi bác sĩ thấy cần, ví dụ có tiền sử ảnh hưởng tới sinh sản hoặc vợ chồng đã cố gắng lâu chưa có thai. Tham gia buổi tư vấn chung cũng là một phần quan trọng.
Sau khi ngừng thuốc tránh thai bao lâu thì có thể mang thai?
Với nhiều biện pháp tránh thai phổ biến, khả năng có thai trở lại khá nhanh sau khi ngừng, nhưng thời gian có thể khác nhau tuỳ loại. Thuốc tiêm tránh thai có thể cần lâu hơn. Bạn nên hỏi bác sĩ về biện pháp mình đang dùng, và tranh thủ khoảng thời gian này để hoàn tất các việc chuẩn bị.
Từng sảy thai thì chuẩn bị cho lần mang thai sau thế nào?
Một lần sảy thai sớm thường do bất thường ngẫu nhiên của phôi và không nhất thiết lặp lại. Nếu đã sảy thai nhiều lần, nên đi khám để tìm nguyên nhân, có thể gồm cả xét nghiệm nhiễm sắc thể của hai vợ chồng. Thời điểm có thai lại và các việc cần làm nên bàn với bác sĩ sản theo hoàn cảnh cụ thể.