Theo nguyên tắc chung, tài sản cha mẹ đã tặng cho xong một người con lúc còn sống thuộc về người con đó, không còn là di sản, và pháp luật không tự động trừ khoản ấy vào phần thừa kế của người con. Khi chia theo pháp luật, người đã được cho trước vẫn nhận suất ngang các anh chị em. Muốn tính bù cho công bằng thì phải có di chúc của cha mẹ, hoặc thoả thuận của tất cả những người thừa kế.
Câu trả lời này thường làm người con chưa được cho gì thấy thiệt, và làm cuộc nói chuyện về di sản căng thẳng. Bài này đặt hai cách tính cạnh nhau bằng số — chia theo luật và chia theo kiểu cộng ngược khi cả nhà đồng ý — để gia đình có một mặt bằng nói chuyện. Ví dụ là gia đình giả định, tiền tròn; nguyên lý theo Bộ luật Dân sự 2015, bạn tra văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn với trường hợp cụ thể.
Vì sao tài sản đã cho không còn là di sản
Di sản là tài sản của người mất tại thời điểm họ mất. Khi cha mẹ đã tặng cho một người con căn hộ, khoản tiền hay mảnh đất, và việc tặng cho đã hoàn tất theo đúng hình thức, tài sản ấy thuộc quyền sở hữu của người con từ lúc đó. Đến ngày cha mẹ mất, nó không còn nằm trong tài sản của cha mẹ, nên không thể đem ra chia lần nữa.
Chữ "hoàn tất" là chỗ quan trọng. Với nhà đất, theo quy định về tặng cho bất động sản, hợp đồng tặng cho thường có hiệu lực từ thời điểm đăng ký. Nếu cha mẹ đã ký giấy cho nhưng chưa làm xong thủ tục đăng ký sang tên trước khi mất, có thể phát sinh tranh luận rằng căn nhà vẫn là di sản. Với tiền và động sản, việc tặng cho thường hoàn tất khi người con đã nhận tài sản.
Một chỗ khác dễ nhầm là "cho" với "cho vay" hoặc "nhờ đứng tên". Nếu cha mẹ đưa tiền với thoả thuận con sẽ trả lại, đó là khoản vay; khoản vay chưa trả là một khoản phải thu của di sản, và người con phải hoàn trả vào khối di sản. Nếu cha mẹ nhờ con đứng tên hộ một mảnh đất, mảnh đất có thể vẫn là tài sản của cha mẹ. Ba trường hợp này cho ba kết quả rất khác nhau, nên điều đầu tiên là xác định bằng giấy tờ, tin nhắn, lời chứng: cha mẹ đã cho, đã cho vay, hay chỉ nhờ đứng tên.
Gia đình giả định cho cả bài: bà Liên góa chồng, có ba người con. Năm 2019, bà chuyển cho con cả 1,2 tỷ đồng để mua căn hộ, nội dung chuyển khoản ghi rõ là mẹ cho con mua nhà. Năm nay bà mất, không di chúc, di sản ròng 3 tỷ đồng.
Cách thứ nhất: chia theo pháp luật
Khoản 1,2 tỷ đồng là tặng cho đã hoàn tất, không thuộc di sản. Ba người con đều ở hàng thứ nhất, mỗi người một suất. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Người con | Đã nhận lúc mẹ còn sống | Phần thừa kế | Tổng đã nhận từ mẹ |
|---|---|---|---|
| Con cả | 1.200 | 1.000 | 2.200 |
| Con thứ hai | 0 | 1.000 | 1.000 |
| Con thứ ba | 0 | 1.000 | 1.000 |
| Cộng | 1.200 | 3.000 | 4.200 |
Cột cuối cho thấy tổng cộng con cả nhận từ mẹ gấp hơn hai lần mỗi người em. Đây là kết quả đúng theo pháp luật khi không có di chúc, nhưng cũng chính là cột khiến các em cảm thấy không công bằng. Bảng số giúp mọi người thấy rõ khoảng chênh thay vì mỗi người một ước đoán, và từ đó mới có cơ sở nói chuyện tiếp.
Cần nói rõ thêm: cách thứ nhất là mặc định. Nếu gia đình không thoả thuận được gì khác và việc chia phải nhờ đến toà án, đây là kết quả gần nhất với điều sẽ xảy ra, với điều kiện khoản 1,2 tỷ đồng được chứng minh là tặng cho đã hoàn tất. Người con cả không có nghĩa vụ phải đồng ý bất kỳ cách tính bù nào; mọi điều chỉnh đều là thiện chí của anh.
Cách thứ hai: cộng ngược nếu cả nhà đồng ý
Ý tưởng. Coi như khoản đã cho trước là phần ứng trước từ mẹ. Cộng nó trở lại vào di sản để tính tổng "tài sản của mẹ dành cho các con", chia đều tổng đó, rồi trừ khoản đã ứng ra khỏi phần của người đã nhận.
Tính. Tổng = 3.000 + 1.200 = 4.200 triệu đồng. Chia ba: 1.400 triệu đồng mỗi người. Con cả đã nhận 1.200 triệu đồng nên chỉ nhận thêm 200 triệu đồng từ di sản. Hai em mỗi người nhận 1.400 triệu đồng.
Kiểm tổng. 200 + 1.400 + 1.400 = 3.000 triệu đồng, đúng bằng di sản ròng. Không ai phải bỏ tiền túi; chỉ có cách chia di sản thay đổi.
Điều kiện bắt buộc. Cách này không phải quy định của pháp luật mà là thoả thuận. Nó chỉ có hiệu lực khi tất cả người thừa kế, kể cả con cả, đồng ý và ký vào văn bản thoả thuận phân chia di sản đúng hình thức. Một người không đồng ý là quay về cách thứ nhất.
Khi khoản cho trước lớn hơn phần công bằng. Nếu con cả từng được cho 2,4 tỷ đồng, tổng là 5,4 tỷ, mỗi người 1,8 tỷ. Con cả đã nhận nhiều hơn 1,8 tỷ, nhưng cộng ngược không buộc anh trả lại phần dư; cùng lắm anh không nhận gì thêm, và hai em chia 3 tỷ, mỗi người 1,5 tỷ đồng.
Giá trị tại thời điểm nào: một lựa chọn đổi cả bảng
Căn hộ mua năm 2019 bằng 1,2 tỷ đồng, nay có thể trị giá khác. Khi cộng ngược, cả nhà phải chọn dùng số tiền đã cho hay giá trị căn hộ hiện tại. Giả định căn hộ nay trị giá 2 tỷ đồng. Đơn vị triệu đồng, ví dụ giả định.
| Cách chọn giá trị | Tổng cộng ngược | Mỗi người | Con cả nhận thêm | Mỗi em nhận |
|---|---|---|---|---|
| Số tiền đã cho (1.200) | 4.200 | 1.400 | 200 | 1.400 |
| Giá trị căn hộ hiện tại (2.000) | 5.000 | 1.667 | 0 (đã nhận đủ) | 1.500 |
Chọn giá trị hiện tại thì con cả bị coi là đã nhận 2 tỷ, vượt phần công bằng 1,667 tỷ, nên không nhận thêm; hai em chia hết 3 tỷ, mỗi người 1,5 tỷ đồng, dù theo phép tính họ "đáng được" 1,667 tỷ. Chọn số tiền đã cho thì phần tăng giá của căn hộ thuộc về con cả, coi như công sức và rủi ro của anh.
Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối; mỗi gia đình thoả thuận theo hoàn cảnh. Một cách dung hoà hay gặp là dùng số tiền đã cho, có điều chỉnh theo mức trượt giá hợp lý mà các bên thống nhất. Quan trọng là ghi rõ trong văn bản đã chọn cách nào và vì sao.
Khi khoản đưa trước là cho vay chứ không phải cho
Đổi giả định: năm 2019 bà Liên đưa con cả 1,2 tỷ đồng nhưng có giấy ghi rõ là cho vay, con sẽ trả dần, đến khi bà mất con chưa trả đồng nào. Lúc này khoản 1,2 tỷ là quyền đòi nợ của bà, tức một phần di sản. Di sản không còn là 3 tỷ mà là 3 tỷ tiền mặt và tài sản khác cộng với khoản phải thu 1,2 tỷ, tổng 4,2 tỷ đồng.
Chia cho ba người, mỗi người 1,4 tỷ đồng. Con cả vừa là người thừa kế vừa là con nợ của di sản: phần 1,4 tỷ của anh được bù trừ với khoản nợ 1,2 tỷ, anh nhận thêm 200 triệu đồng. Hai em mỗi người nhận 1,4 tỷ từ phần tài sản còn lại. Con số trùng khớp với cách cộng ngược ở trên, nhưng khác căn bản ở chỗ: đây là quyền theo pháp luật, không cần con cả đồng ý.
Vì vậy, khi gia đình tranh luận một khoản tiền là "cho" hay "cho vay", thực chất là tranh luận giữa cách thứ nhất và một kết quả giống cách thứ hai. Bằng chứng quyết định: giấy vay, tin nhắn, nội dung chuyển khoản, lời người làm chứng. Nếu cha mẹ còn sống và muốn rõ ràng, nên ghi bằng văn bản ngay lúc đưa tiền rằng đó là cho hay cho vay, và nếu là cho thì có muốn tính vào phần thừa kế hay không.
Cha mẹ muốn các con được bằng nhau sau cùng, kể cả phần đã cho trước, có thể lập di chúc chia không đều để bù: con đã được cho nhận ít hơn, các con khác nhận nhiều hơn. Đây là cách duy nhất bảo đảm ý muốn ấy mà không phụ thuộc vào sự đồng ý của các con sau này. Gia đình có trường hợp tương tự nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để chọn cách ghi phù hợp, nhất là khi có vợ hoặc chồng còn sống, con chưa thành niên.
Chuẩn bị cho cuộc nói chuyện trong gia đình
Lập bảng trước, nói sau. Mang theo hai bảng: chia theo luật và cộng ngược. Có số trên giấy, cuộc nói chuyện xoay quanh lựa chọn chứ không xoay quanh cảm giác ai thiệt.
Tách chuyện pháp lý với chuyện tình cảm. Người con đã được cho trước không làm gì sai; họ nhận theo ý cha mẹ. Đặt vấn đề là "mình muốn chia sao cho công bằng" thay vì "anh đã lấy phần của em".
Tính cả đóng góp ngược chiều. Có khi người được cho trước cũng là người chăm sóc cha mẹ nhiều năm, hoặc người không được cho lại sống cùng cha mẹ, ăn ở miễn phí. Nếu muốn cộng ngược, công bằng là cộng cả những điều đó, và việc định giá chúng cần thoả thuận.
Đừng ép chữ ký. Văn bản thoả thuận ký trong áp lực dễ bị yêu cầu huỷ về sau. Cho mọi người thời gian suy nghĩ và hỏi ý kiến riêng.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ cho con đất nhưng chưa sang tên thì đất có phải di sản không?
Có khả năng vẫn được xem là di sản, vì tặng cho bất động sản thường có hiệu lực từ khi đăng ký. Tuy nhiên tuỳ giấy tờ, thời điểm và việc người con đã sử dụng ổn định thế nào, kết quả có thể khác. Nên hỏi luật sư với hồ sơ cụ thể.
Tiền cha mẹ chi cho con du học, cưới hỏi có được cộng ngược không?
Pháp luật không buộc tính các khoản này vào phần thừa kế. Gia đình có thể thoả thuận cộng ngược nếu tất cả đồng ý, nhưng thường các khoản nuôi dạy, học hành được coi là nghĩa vụ và tình cảm của cha mẹ, khó định giá và dễ gây mâu thuẫn hơn là giải quyết được.
Người con đã được cho trước có được từ chối nhận di sản để tỏ ra công bằng không?
Có thể từ chối đúng hình thức, và phần của người đó chia cho những người còn lại cùng hàng. Nhưng từ chối là bỏ hẳn cả suất, không điều chỉnh từng phần như cộng ngược. Nếu chỉ muốn nhận ít hơn, thoả thuận phân chia linh hoạt hơn.
Nếu cha mẹ cho con này nhiều hơn con kia thì con kia có kiện đòi chia lại được không?
Việc tặng cho hợp pháp lúc còn sống thuộc quyền của cha mẹ, nên thường không thể đòi chia lại chỉ vì không đều. Trường hợp có dấu hiệu giao dịch giả tạo hoặc tặng cho để né nghĩa vụ thì là chuyện khác, cần luật sư xem xét.
Có nên ghi khoản đã cho vào di chúc không?
Nên, nếu cha mẹ muốn khoản đó được tính đến. Một câu như "khoản tiền đã cho con cả mua nhà năm 2019 được tính vào phần của con cả" giúp các con hiểu ý cha mẹ và giảm tranh chấp, dù cách tính cụ thể vẫn nên được kiểm lại.